AI ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਧਦੀ ਧਾਕ
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ Artificial Intelligence (AI) ਦੀ ਦੌੜ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਉਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2024 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਲਗਭਗ 26,000 AI ਪੇਟੈਂਟ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ [1, 13]। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਚੀਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ AI ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਖੋਜ ਪੱਤਰਾਂ (research papers) ਅਤੇ ਪੇਟੈਂਟਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ [14, 20]।
ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਾਰਚ 2024 ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਹੋਏ IndiaAI Mission ਲਈ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ₹10,372 ਕਰੋੜ ਦਾ ਬਜਟ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ AI ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ, ਡਾਟਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵਧਾਉਣਾ, ਦੇਸੀ AI ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ, ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ [4, 21, 24]। ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਨਿਵੇਸ਼ ਵੀ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ 2023 ਵਿੱਚ AI ਫੰਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਚੀਨ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ AI ਫੰਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ [14, 20]।
ਕੀਮਤ ਅਤੇ R&D ਦਾ ਅੰਤਰ: ਵੱਡਾ ਪੈਮਾਨਾ ਪਰ ਘੱਟ ਖੋਜ?
ਇਸ ਸਾਰੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ AI ਬਾਰੇ ਵੱਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ (R&D) 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਖਰਚੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਫਰਕ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਡੇ AI ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚੀਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲਗਭਗ 70% AI ਪੇਟੈਂਟਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਪੇਟੈਂਟ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦਾ GDP ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ R&D 'ਤੇ ਖਰਚ ਸਿਰਫ 0.6 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੈ [1, 3, 23]।
ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ IT ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ Tata Consultancy Services (TCS) ਜਿਸਦਾ ਮਾਰਕੀਟ ਕੈਪ ਲਗਭਗ ₹9.74 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਹੈ ਅਤੇ P/E ਰੇਸ਼ੋ ਲਗਭਗ 20.45 ਹੈ, Infosys ਜਿਸਦਾ ਮਾਰਕੀਟ ਕੈਪ ₹5.53 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਅਤੇ P/E ਲਗਭਗ 19.2 ਹੈ, HCL Technologies ਜਿਸਦਾ ਮਾਰਕੀਟ ਕੈਪ ₹3.94 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਅਤੇ P/E 23.97 ਤੋਂ 35.2 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ Wipro ਜਿਸਦਾ ਮਾਰਕੀਟ ਕੈਪ ₹2.24 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਅਤੇ P/E ਲਗਭਗ 17.5 ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਨਾਮ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ [2, 15, 25, 33]। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ R&D ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬੁਨਿਆਦੀ AI ਖੋਜ ਦੀ ਤੁਲਨਾ Alphabet ਜਾਂ Huawei ਵਰਗੀਆਂ ਗਲੋਬਲ ਟੈਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰਾਂ ਦੇ R&D ਬਜਟ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਦਾ ਕੁੱਲ R&D ਖਰਚੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਸਿਰਫ 36.4% ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ (structural) ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ [23]। ਇਸ R&D ਦੇ ਫਰਕ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ IT ਕੰਪਨੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹਨ, ਪਰ ਮੂਲ AI ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਗਲੋਬਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਖਪਤਕਾਰ ਬਣਨ ਦਾ ਖਤਰਾ: AI ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬਣਨ ਦੀ ਲੋੜ
ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਟੈਕ ਕੰਪਨੀਆਂ AI ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖਪਤਕਾਰ (consumers) ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਣ, ਨਾ ਕਿ ਇਸਦੇ ਮੂਲ ਨਿਰਮਾਤਾ (creators)। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਪੋਰੇਟ AI R&D ਖਰਚ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਕੁਝ ਸੌ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੂਲ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰਿਤ ਨਵੀਨਤਾ ਹੱਬਾਂ (innovation hubs) ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ [14, 20]। ਇਸ ਲਈ, ਭਾਰਤੀ IT ਦਿੱਗਜਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ AI ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨ, ਬਲਕਿ ਅੰਦਰੂਨੀ R&D ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਸਿਰਫ ਸੇਵਾਵਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕੋਰ AI ਰਿਸਰਚ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ (competitive) ਫਾਇਦਾ ਸੀਮਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀਆਂ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ (proprietary innovation) ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਵੈਲਿਊਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗੁਆ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੇਟੈਂਟ ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ ਵਧਣਾ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਗੁਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ (qualitative impact), ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਹਵਾਲੇ (citations) ਦੇ ਕੇ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਮਰੀਕੀ ਪੇਟੈਂਟਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪਿੱਛੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ [3]। ਇਸ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਪੇਟੈਂਟ ਮੂਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਮਾਮੂਲੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕੁੱਲ R&D ਖਰਚੇ ਦੇ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ। IndiaAI Mission ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸੀ ਮੂਲ ਮਾਡਲਾਂ (indigenous foundational models) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਗੀਆਂ, ਇਸ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਵੇਗੀ।
ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਰਸਤਾ: ਨਵੀਨਤਾ ਵੱਲ ਅਹਿਮ ਕਦਮ
ਭਾਰਤ ਦੇ AI ਸੈਕਟਰ ਦਾ ਭਵਿੱਖ R&D ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਇਸ ਘਾਟੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ IT ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਮੌਜੂਦਾ P/E ਰੇਸ਼ੋ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਅੰਡਰਵੈਲਿਊਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਵੀ ਨੋਟਿਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ [12, 26]। ਬਾਜ਼ਾਰ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ AI ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਗੀਆਂ, ਪਰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ AI ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।
IndiaAI Mission ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇਸ ਲੋੜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। Infosys, TCS, HCLTech, ਅਤੇ Wipro ਵਰਗੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੋਸ R&D ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਨਵੀਨਤਾ (deep innovation) ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਣ। ਲਾਭਦਾਇਕ ਸੇਵਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ AI ਖੋਜ ਲਈ ਲੰਬੇ-ਸਮੇਂ ਦੀ, ਔਖੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰੇਗਾ।