ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ 'ਹੋੜ' ਤੋਂ ਹੁਣ 'ਸਮਝਦਾਰੀ' ਵੱਲ
ਦੇਖੋ, ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ 'ਚ ਪੈਸਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਹੋੜ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਮਾਹੌਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਵੈਂਚਰ ਕੈਪੀਟਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਇਕੁਇਟੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਕੰਪਨੀਆਂ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਆਪਣੇ ਮੁਨਾਫੇ, ਯੂਨਿਟ ਇਕਨਾਮਿਕਸ (Unit Economics) ਅਤੇ ਠੋਸ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮਾਡਲਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ "Conviction-Led" ਨਿਵੇਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਹੁਣ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਅਸਲ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ।
AI ਦਾ ਬੂਮ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਿਵੇਸ਼ ਰੁਖ
ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ AI (Artificial Intelligence) ਦੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਫੰਡਿੰਗ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ ਪੱਧਰ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜੀ ਘੱਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ, ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆ ਰਹੇ ਨਿਵੇਸ਼ (Domestic Capital) ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਨਵੇਂ ਰੁਖ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਵਾਧਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਡੀਪਟੈਕ 'ਚ ਵੱਡਾ ਉਛਾਲ, ₹2.3 ਅਰਬ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼
ਇਸ ਨਵੇਂ ਰੁਖ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ 'ਡੀਪ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ' (Deeptech) ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡੀਪਟੈਕ ਨਿਵੇਸ਼ 37% ਵਧ ਕੇ ਲਗਭਗ ₹2.3 ਅਰਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਹੁਣ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਮ ਤਕਨੀਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ AI ਇਨਫਰਾਸਟਰਕਚਰ, ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਅਤੇ ਐਡਵਾਂਸਡ ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ "AI wrapper" ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੱਲ।
ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰਤੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2026 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਇਆ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 9.9% ਤੱਕ ਡਿੱਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ 2012 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਣਾਅ, ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ (Brent crude $115/barrel ਤੋਂ ਪਾਰ) ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਆਯਾਤ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰੰਟ ਅਕਾਊਂਟ ਡੈਫਿਸਿਟ (Current Account Deficit) ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜੋਖਮ ਅਤੇ ਮੁੱਲ-ਨਿਰਧਾਰਨ (Valuations)
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਲ-ਨਿਰਧਾਰਨ (Equity Valuations), ਜੋ ਕਿ ਫਾਰਵਰਡ P/E 'ਤੇ 22x ਹਨ, ਅਜੇ ਵੀ ਉਭਰਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਫੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਜੋਖਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ 11,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਕਿ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲ ਨਾ ਸਕਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਨਰੇਟਿਵ AI, IT ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲੀਏ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅਗਲਾ ਰੁਖ: ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੁੱਲ ਬਣਾਉਣਾ
ਹੁਣ, ਭਾਰਤੀ VC ਸੈਕਟਰ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਰਣਨੀਤਕ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ₹1 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਦੀ RDI ਸਕੀਮ, ਡੀਪ-ਟੈਕ ਸੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਸਤੇ ਵਿਆਜ 'ਤੇ ਫੰਡਿੰਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਇੰਡੀਆ (Startup India) ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡੀਪ-ਟੈਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਢਿੱਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੇਸ਼ੀ ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਥਿਰ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਥੀਮ 'Full-Stack India', ਸੋਵਰਨ AI, ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ, ਸਪੇਸ ਟੈਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਨ ਐਨਰਜੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਇਹ "ਭਾਰਤ-ਪਹਿਲਾ" (Bharat-first) ਨਵੀਨਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਗਲੇ ਦਹਾਕੇ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇਗੀ।