ਰੀਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ (RBI) ਨੇ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2028 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਊ ਪੋਲੀਮਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ₹10 ਅਤੇ ₹20 ਵਰਗੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲੀ ਖਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ।
ਪੋਲੀਮਰ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ
ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (RBI) ਨੇ ਹੁਣ ਪੋਲੀਮਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਕਰੰਸੀ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਖਿੱਚ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2028 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਿੱਥਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਵਰਨਰ ਸੰਜੇ ਮਲਹੋਤਰਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਹੈ।
₹10 ਅਤੇ ₹20 ਦੇ ਨੋਟਾਂ 'ਤੇ ਫੋਕਸ
ਇਹ ਪਹਿਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ₹10 ਅਤੇ ₹20 ਦੇ ਘੱਟ ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ ਨੋਟਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਨੋਟ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਜਲਦੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੋਲੀਮਰ ਸਬਸਟਰੇਟ, ਜੋ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਇਐਕਸ਼ੀਅਲੀ ਓਰੀਐਂਟੇਡ ਪੌਲੀਪ੍ਰੋਪਾਈਲਿਨ (BOPP) 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ RBI ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟ ਜਲਦੀ ਗੰਦੇ ਜਾਂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਪੋਲੀਮਰ ਨੋਟ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰੀਖਣ (Pilot Phase) ਅਤੇ ਤਿਆਰੀ
ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ₹10 ਅਤੇ ₹20 ਦੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਅਰਬ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਫੀਲਡ ਟਰਾਇਲਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। RBI ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਰਾਇਲਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪੋਲੀਮਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ (Expression of Interest) ਵੀ ਮੰਗੀਆਂ ਹਨ।
ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨਲ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਭਾਰਤੀ ਬੈਂਕਿੰਗ ਅਤੇ ਭੁਗਤਾਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ, ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਕਈ ਨਵੇਂ ਕੰਮਕਾਜੀ ਪਹਿਲੂ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੋਲੀਮਰ ਨੋਟ ਵਧੇਰੇ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਜਾਅਲੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ। ਏ.ਟੀ.ਐਮ (ATM), ਕੈਸ਼ ਸੋਰਟਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਨੂੰ ਪੋਲੀਮਰ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਟੈਸਟ ਜਾਂ ਅੱਪਗ੍ਰੇਡ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੋਲੀਮਰ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਲਈ ਪੂੰਜੀ ਖਰਚੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣਗੇ। ਪੋਲੀਮਰ ਸਬਸਟਰੇਟਸ ਦੀ ਲਾਗਤ ਅਕਸਰ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨ ਖਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪੜਾਅਵਾਰ ਏਕੀਕਰਨ
ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। RBI ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪੋਲੀਮਰ ਨੋਟ ਮੌਜੂਦਾ ਕਰੰਸੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨਗੇ, ਨਾ ਕਿ ਕਾਗਜ਼ੀ ਨੋਟਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਣਗੇ। ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੋਟ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਣਗੇ। ਇਸ ਪਹਿਲ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਫੀਲਡ ਟਰਾਇਲਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ, ਜਨਤਾਂ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਨਕਦ-ਸੰਚਾਲਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗੀ।