ਇੰਡੀਆ ਦੀ 'ਔਰੇਂਜ ਇਕੋਨਮੀ' ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ: ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਕਮੀ, ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਮਾਯੂਸੀ

ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪਹਿਲ: 'ਔਰੇਂਜ ਇਕੋਨਮੀ' ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 'ਔਰੇਂਜ ਇਕੋਨਮੀ'—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੰਟੈਂਟ ਕ੍ਰਿਏਸ਼ਨ, ਗੇਮਿੰਗ, ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਦਾ (Intellectual Property) ਵਰਗੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ—ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਜਟ 2026 ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੈਕਟਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ₹450 ਕਰੋੜ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ 15,000 ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ 500 ਕੰਟੈਂਟ ਕ੍ਰਿਏਟਰ ਲੈਬ (Content Creator Labs) ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੈਬਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਕ੍ਰਿਏਟਿਵ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀਜ਼, ਮੁੰਬਈ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਟੀਚਾ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ, ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਇਫੈਕਟਸ, ਗੇਮਿੰਗ ਅਤੇ ਕਾਮਿਕਸ (AVGC) ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 2030 ਤੱਕ ਲਗਭਗ 20 ਲੱਖ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੈਕਟਰ, ਪਰੰਪਰਿਕ ਕਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਤੱਕ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਸਿਰਜਣ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ (Exports) ਲਈ ਅਹਿਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ (Media and Entertainment) ਸੈਕਟਰ ਦਾ ਮੁੱਲ 2024 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ₹2.5 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਸੀ।

ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਕਮੀ: ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਸਰਕਾਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇੱਕ ਸਫਲ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੀ ਨੀਂਹ—ਆਪਸੀ ਭਰੋਸਾ—ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਰਲਡ ਵੈਲਿਊਜ਼ ਸਰਵੇ (World Values Survey) ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ: 2023 ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 17% ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ 'ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ', ਜੋ ਕਿ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ 39% ਸੀ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਭਰੋਸਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸੈਕਟਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫੀਡਬੈਕ, ਸਹਿਯੋਗ (Collaborations) ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮੁੱਲ ਬਾਰੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਰੋਸਾ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ?

ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ 'ਹਾਲਿਊ ਵੇਵ' (Hallyu Wave - K-pop, K-dramas, ਫਿਲਮਾਂ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਸਫਲਤਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਕੋਰੀਆ ਕ੍ਰਿਏਟਿਵ ਕੰਟੈਂਟ ਏਜੰਸੀ (Korea Creative Content Agency - KCCA) ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਨੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨਿਰਯਾਤਾਂ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਪਰ, ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਗਲੋਬਲ ਮੰਗ ਅਤੇ ਘੱਟ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ (Geopolitical) ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਖੇ ਗਲੋਬਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸੈਕਟਰ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁੱਖ ਚੁਣੌਤੀਆਂ

ਭਾਰਤ ਦੀ 'ਔਰੇਂਜ ਇਕੋਨਮੀ' ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਰਹੀ ਜਨਤਕ ਭਰੋਸਾ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਇਨਪੁਟ ਅਤੇ ਫੀਡਬੈਕ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਵਾਲਾ ਗਲੋਬਲ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਮਿਆਦ (Attention Span) ਘੱਟ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੜਿੱਕਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਦਾ (Intellectual Property) ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਾਗੂਕਰਨ (Enforcement) ਵੀ ਨਵੀਨਤਾ (Innovation) ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (Artificial Intelligence) ਦਾ ਵਧਣਾ ਇੱਕ ਦੋਹਰਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਰਜਕਾਂ (Creators) ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ AI-ਆਧਾਰਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸਿਰਜਕਾਂ ਦੇ ਮਾਲੀਏ (Revenue) ਵਿੱਚ 24% ਅਤੇ ਆਡੀਓ-ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ 21% ਦੀ ਕਮੀ ਲਿਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡਿਜੀਟਲ ਪਾੜਾ (Digital Divide) ਅਤੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਕ੍ਰਿਏਟਰਾਂ ਨੂੰ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਜੋਖਮਾਂ (Algorithmic Risks) ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਰਾਹ: ਭਰੋਸਾ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕੁੰਜੀ

'ਔਰੇਂਜ ਇਕੋਨਮੀ' ਵਿੱਚ ਬਜਟ 2026 ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਰਣਨੀਤਕ ਇਰਾਦਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਡੂੰਘੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗੀ। ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਮਰੱਥਾ (Institutional Capacity) ਬਣਾਉਣਾ, ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਬਣਾਉਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਮੁੱਖ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ (Culture of Trust) ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਉਦਯੋਗ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਬਜਟ ਐਲਾਨਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਵਧ-ਫੁੱਲ ਸਕੇ, ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਨੀਂਹ 'ਤੇ ਬਣੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿੱਤੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਅਹਿਮ ਹੈ।