ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ: ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਕਮੀ

ਕੈਰੀਇੰਗ ਕੈਪੈਸਿਟੀ ਦਾ ਜਾਲ

ਕਾਹਨਾ ਅਤੇ ਰਣਥੰਬੋਰ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਜ਼ਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿੰਸਕ ਝਗੜਿਆਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਬਾਘ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸੰਕਟ (Management Crisis) ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟਾਈਗਰ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਅਥਾਰਟੀ (NTCA) ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਵਧਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਘਣਤਾ-ਨਿਰਭਰ ਮੁਕਾਬਲੇ (Density-Dependent Competition) ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ (Apex Predators) ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੇਤਰ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਇੱਕ ਜ਼ੀਰੋ-ਸਮ ਗੇਮ (Zero-Sum Game) ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਗ੍ਹਾ ਅੰਤਿਮ ਸੀਮਤ ਕਾਰਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੌਤ ਦਰ ਦੇ ਅੰਕੜੇ

ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਬਾਦੀ ਵਾਧੇ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ 88 ਮੌਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ 167 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਬਿਨਾਂ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਥਾਨਕ ਵੰਡ (Spatial Distribution) ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਕੋਰ ਜ਼ੋਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਬ-ਬਾਲਗ ਬਾਘਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਖੇਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜੈਵਿਕ ਕੋਰੀਡੋਰ (Biological Corridors) ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਬਲ ਮਰਦ ਬਾਘਾਂ ਨਾਲ ਘਾਤਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਿਨਾਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲ ਧੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੰਘਰਸ਼ (Human-Wildlife Conflict) ਦਾ ਖਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਨੁਕੂਲਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ

ਸੰਸਾਧਨ ਵੰਡ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਲੈਂਡ-ਯੂਜ਼ ਨੀਤੀ ਸੁਧਾਰ (Land-Use Policy Reform) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੰਟੈਂਸਿਵ ਨਿਗਰਾਨੀ (Intensive Monitoring) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਰਣਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾਗਤ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਬਲਿਕ ਡੈਸ਼ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰੈਨਿਊਲਰ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ (Granular Reporting) ਦੀ ਘਾਟ, ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਖੰਡਨ (Habitat Fragmentation) ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਖ ਖਤਰਾ ਸ਼ਿਕਾਰ (Poaching) ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਖਤਰਾ ਸਫਲ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ (Breeding Programs) ਕਾਰਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਬਾਅ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਪਾਤਕ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਿਸਥਾਰ (Habitat Expansion) ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਪਰਵਾਸ ਮਾਰਗ (Migration Pathways) ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (Thriving Ecosystems) ਦੀ ਬਜਾਏ, ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਤ ਦਰ (Density-Driven Attrition) ਦੁਆਰਾ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 'ਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਸਿੰਕ' (Ecological Sinks) ਬਣਨ ਦਾ ਖਤਰਾ ਹੈ।

ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਤੇ ਨੀਤੀਗਤ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਆਪਕ ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ (Landscape-Level Planning) ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦਰ ਉੱਚੀ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਵਧਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਫੋਕਸ ਆਬਾਦੀ ਗਿਣਨ ਤੋਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸੰਪਰਕਤਾ (Habitat Connectivity) ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਜੰਗਲੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੈਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸਫਲ ਏਕੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਮਾਪੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਫੈਲਾਅ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।