ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੇ ਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਸੋਕੇ ਦਾ ਖਤਰਾ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ: ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ

ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (IIT) ਖੜਗਪੁਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਸੋਕਿਆਂ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਖਤਰੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਹਨ ਜੋ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਧੱਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਕਾਰਜ, ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਗਰਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀ ਸੁੱਕੀਤਾ (atmospheric dryness) ਵਰਗੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੋਕੇ ਹੋਰ ਵਿਗੜ ਗਏ ਹਨ। 2000 ਤੋਂ 2019 ਦਰਮਿਆਨ, ਮੌਸਮੀ ਸੁੱਕੀਤਾ (meteorological aridity) ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਗਰਮ ਹੋਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਭਾਫ ਸੁੱਕੀਤਾ (land evaporative aridity) ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਸੁੱਕੀਤਾ (atmospheric aridity) ਨੇ ਵੀ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ, ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਵਰਗੇ ਕਾਰਕ ਵੀ ਬਨਸਪਤੀ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਵਿਆਪਕ 'ਬਨਸਪਤੀ ਦੇ ਭੂਰਾ ਹੋਣ' (vegetation browning) - ਅਰਥਾਤ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ - ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਇੰਡੋ-ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਫਸਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ, ਪੱਛਮੀ ਹਿਮਾਲਿਆ, ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਅਸਰ
ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਕਾਰਬਨ ਸਿੰਕ (carbon sinks), ਜੋ ਜਲਵਾਯੂ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸੀ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਖੇਤਰ ਕਾਰਬਨ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ ਵਾਲੇ (absorbers) ਤੋਂ ਕਾਰਬਨ ਸਰੋਤ (sources) ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਕਾਫੀ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦੇ ਲਚਕੀਲੇਪਣ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਉੱਚ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰੇਟਿੰਗ: 8/10.

ਔਖੇ ਸ਼ਬਦ:
ਈਕੋਲੋਜੀਕਲ ਸੋਕਾ (Ecological Drought): ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਦਾ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਜੋ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ, ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ.
ਬਨਸਪਤੀ ਦਾ ਭੂਰਾ ਹੋਣਾ (Vegetation Browning): ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿੱਖ ਸੰਕੇਤ, ਜੋ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁੱਕਣ ਜਾਂ ਰੰਗ ਬਦਲਣ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ.
ਕਾਰਬਨ ਸਿੰਕ (Carbon Sinks): ਜੰਗਲਾਂ ਵਰਗੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤਰ ਜੋ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਤੋਂ ਛੱਡਣ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ.
ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀ ਸੁੱਕੀਤਾ (Atmospheric Dryness/Aridity): ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਫ ਬਣਨ ਦੀ ਦਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ.
ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਗਰਮ ਹੋਣਾ (Ocean Warming): ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਮੌਸਮ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ.
ਜ਼ਮੀਨੀ ਭਾਫ ਸੁੱਕੀਤਾ (Land Evaporative Aridity): ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਭਾਫ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਕਿੰਨੀ ਸੁੱਕੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ.
ਹਾਈਡ੍ਰੋਲਿਕ ਫੇਲੀਅਰ (Hydraulic Failure): ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਦੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਥਿਤੀ ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੱਤੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ.