ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ: ਵਧਦੀ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ 'ਤੇ ਨਵੀਂ ਰਣਨੀਤੀ 'ਤੇ ਬਹਿਸ

ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ: ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਦੌਰ

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਮਾਹਰਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਾਘਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (tiger management) ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਬਹਿਸ ਛਿੜ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਮਾਹਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇ. ਉੱਲਸ ਕਰਨਥ, ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਘਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਲਿਜਾਣ (relocation) ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਉਪਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ (natural habitat) ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਘਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਰ ਘੱਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇਸ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠ ਰਹੇ ਹਨ।

ਮਨੁੱਖ-ਜਾਨਵਰ ਟਕਰਾਅ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ

ਨੈਸ਼ਨਲ ਟਾਈਗਰ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਅਥਾਰਟੀ (NTCA) ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਘਾਂ ਅਤੇ ਚੀਤਿਆਂ (leopards) ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਾਈਲਡ ਲਾਈਫ (ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ) ਐਕਟ, 1972 ਦੇ ਤਹਿਤ, ਚੀਫ਼ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਵਾਰਡਨ ਕੋਲ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ, ਅਪਾਹਜ ਜਾਂ ਬੀਮਾਰ ਹੋਵੇ। ਕੁਝ ਮਾਹਰ ਹੁਣ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ (reactive capture) ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿਗਿਆਨਕ ਡਾਟਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (scientific management) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਸੀਮਾਵਾਂ

ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸੰਭਾਲ ਮਾਡਲ (conservation models) ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਜੋ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਯੰਤਰਣ (scientific population control) ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ। ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉਦਾਹਰਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਫਰੀਕੀ ਮਾਡਲ, ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤਮੰਦ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਸ਼ਿਕਾਰ (regulated hunting) ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਭਾਲ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ (tiger densities) ਸਖ਼ਤ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ (biological) ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨਕ (sociological) ਡਾਟਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਪਰਕ (connectivity) ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਨ ਪ੍ਰਵਾਹ (gene flow) ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ।

ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ

ਇਸ ਨਵੀਂ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਮੌਜੂਦਾ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਗਭਗ 400,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਖੇਤਰ - ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਰ ਖੇਤਰ, ਬਫਰ ਜ਼ੋਨ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੋਰੀਡੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ - ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ, ਦੇਸ਼ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੰਗਲੀ ਬਾਘਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਘਣਤਾ (prey densities) ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ। ਹੁਣ ਫੋਕਸ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਆਪਕ ਢਾਂਚੇ (comprehensive framework) ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਹੈ ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰਾਂ (inviolate forest cores) ਅਤੇ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਉਪਾਵਾਂ (anti-poaching measures) ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇ ਕੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ (sustainable growth) ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਸਕੇ। ਨੀਤੀ ਘਾੜਿਆਂ (policymakers) ਲਈ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਇਹ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕੀ ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕਦਾਰ ਉਪਾਅ (flexible population management tools) ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।