ਰਣਨੀਤਕ ਮੋੜ: ਘਰੇਲੂ ਬੈਟਰੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ 'ਤੇ ਫੋਕਸ
ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬੈਟਰੀ ਲੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਰਿਹਾ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਗ ਵਧਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਣਨੀਤਕ ਮੋੜ (Strategic Reorientation) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਹੁਣ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ (end-to-end) ਘਰੇਲੂ ਬੈਟਰੀ ਨਿਰਮਾਣ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (Domestic Battery Manufacturing Ecosystem) ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਆਯਾਤ (import) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਐਨਰਜੀ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਸ਼ਨ (Global Energy Transition) ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਟੀਚਿਆਂ (Climate Targets) ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ 'ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ' ਦੇ ਵਿਜ਼ਨ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ।
ਘਰੇਲੂ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ
ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੈੱਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇੰਡੀਆ ਐਨਰਜੀ ਸਟੋਰੇਜ ਅਲਾਇੰਸ (IESA) ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਨਤ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੱਕ, ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਵੈਲਯੂ ਚੇਨ (Value Chain) ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਣਨੀਤਕ ਲੋੜ ਇਸ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਬੈਟਰੀ ਸੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਲਈ ਦਰਾਮਦ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ (Supply Chain) ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਉਤਪਾਦਨ ਹੱਬਾਂ (Global Production Hubs) ਕਾਰਨ ਲਾਗਤ ਵਾਧੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਐਡਵਾਂਸਡ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਸੈੱਲ (ACC) ਲਈ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਲਿੰਕਡ ਇਨਸੈਂਟਿਵ (PLI) ਸਕੀਮ ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਥਾਨਕ ਨਿਰਮਾਣ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਦਰਾਮਦ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲਿਥੀਅਮ ਅਤੇ ਕੋਬਾਲਟ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਖਣਨ (Critical Minerals) ਲਈ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰਣਨੀਤਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਵਾਲੀ, ਅਤੇ EV ਬੈਟਰੀਆਂ 'ਤੇ ਭਾਰਤ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਸਹਿਯੋਗ, ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੋਖਮਾਂ (Geopolitical Risks) ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹਨ। ਯੂਨੀਅਨ ਬਜਟ 2026-27 ਵਿੱਚ ਲੋਕਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (Localization), ਬੈਟਰੀ ਨਿਰਮਾਣ ਇਨਸੈਂਟਿਵ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਮਿਨਰਲ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ (Critical Mineral Recycling) 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਧਿਆਨ, ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਵੱਲ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਰੇਅਰ ਅਰਥ ਪਰਮਾਨੈਂਟ ਮੈਗਨੈਟ (REPM) ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ₹7,280 ਕਰੋੜ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਅਤੇ ਡੈਡੀਕੇਟਿਡ ਰੇਅਰ ਅਰਥ ਕੋਰੀਡੋਰ (Dedicated Rare Earth Corridors) ਦਾ ਐਲਾਨ, ਉੱਨਤ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
LFP ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਦਬਦਬਾ
ਰਿਪੋਰਟ ਇਹ ਵੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ 2047 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਬੈਟਰੀ ਮੰਗ ਦਾ 60% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਸਾ ਲਿਥੀਅਮ ਆਇਰਨ ਫਾਸਫੇਟ (LFP) ਬੈਟਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵੇਰੀਐਂਟਸ (Variants) ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਇਹ ਪਸੰਦ LFP ਦੇ ਲਾਗਤ ਲਾਭ (Cost Advantages), ਬਿਹਤਰ ਥਰਮਲ ਸਥਿਰਤਾ (Thermal Stability) ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ (Safety Profiles) ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਫਾਇਤੀ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਊਰਜਾ ਸਟੋਰੇਜ ਹੱਲਾਂ (Energy Storage Solutions) ਦੀ ਲੋੜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਫੋਕਸ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ LFP ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਚੀਨੀ ਸਮਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ 50% ਤੱਕ ਸਸਤਾ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲਾ ਫਾਇਦਾ (Competitive Edge) ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ LFP ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ, ਸੋਡੀਅਮ-ਆਇਨ ਬੈਟਰੀਆਂ (Sodium-ion Batteries) ਵਰਗੀਆਂ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਲਾਗਤ ਲਾਭ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ LFP ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮੰਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਦੀਆਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ
ਬੈਟਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਵਾਧਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸੈਕਟਰਾਂ: ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਮੋਬਿਲਿਟੀ (Electric Mobility) ਅਤੇ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਐਨਰਜੀ ਸਟੋਰੇਜ (Stationary Energy Storage) ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ EV ਬਾਜ਼ਾਰ 2035 ਤੱਕ 30% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਕੰਪਾਊਂਡ ਐਨੂਅਲ ਗਰੋਥ ਰੇਟ (CAGR) ਨਾਲ ਵਧਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਦੋ- ਅਤੇ ਤਿੰਨ-ਪਹੀਆ ਵਾਹਨਾਂ (Two- and Three-wheelers) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਐਨਰਜੀ ਸਟੋਰੇਜ ਦੀ ਤੈਨਾਤੀ 2030 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਰੀਨਿਊਏਬਲ ਐਨਰਜੀ ਏਕੀਕਰਨ (Renewable Energy Integration) ਅਤੇ ਗਰਿੱਡ ਬੈਲੈਂਸਿੰਗ (Grid Balancing) ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ 2035 ਤੱਕ 23% ਸਾਲਾਨਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਧਾ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਬੈਟਰੀ ਨਿਰਮਾਣ ਸਮਰੱਥਾ 3 TWh ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਮਟੀਰੀਅਲ ਮਾਈਨਿੰਗ (Critical Material Mining) ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੋਬਾਲਟ (Cobalt) ਅਤੇ ਲਿਥੀਅਮ (Lithium) ਦਾ, ਕੁਝ ਕੁ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੌਟਸਪੌਟਸ (Geopolitical Hotspots) ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੰਗ ਦਾ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚੀਨ ਗਲੋਬਲ ਬੈਟਰੀ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ 75% ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਰਕੀਟ ਸ਼ੇਅਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, 2022 ਦੇ ਸਿਖਰ ਤੋਂ ਲਿਥੀਅਮ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ (85% ਤੋਂ ਵੱਧ) ਕੁਝ ਲਾਗਤ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ (Resource Nationalism) ਤੋਂ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਦੇ ਜੋਖਮ ਅਜੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ।
ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ
ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਬੈਟਰੀ ਮੰਗ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ 2047 ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ (Scenarios) ਦੇ ਤਹਿਤ 1.3 ਤੋਂ 1.9 ਟੈਰਾਵਾਟ-ਘੰਟੇ (TWh) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਹੈ। ਗਲੋਬਲ ਬੈਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਬੈਟਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮੁਨਾਫੇਬਖਸ਼ੀ (Profitability) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਰੁਝਾਨ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਚੀਨੀ ਦਿੱਗਜ CATL ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ ਸਕੇਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਮੁਨਾਫਾ ਮਾਰਜਿਨ ਨੂੰ 15.5% ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ Samsung SDI ਅਤੇ LG Energy Solution ਵਰਗੇ ਗੈਰ-ਚੀਨੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ 2.2% ਤੱਕ ਮਾਰਜਿਨ ਸੰਕੁਚਨ (Margin Compression) ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਥਾਨਕ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਬਦਬੇ ਤੋਂ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਫਾਇਦੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ LFP ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਗਤ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਰਣਨੀਤਕ ਧੱਕਾ, ਇਸ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਗਲੋਬਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲੇਗਾ।