LPG ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇਵੇਗਾ DME? ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਤਣਾਅ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਨੇ ਤੇਜ਼ ਕੀਤੀ ਘਰੇਲੂ ਬਦਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ!

ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਤਣਾਅ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਗਲੋਬਲ ਊਰਜਾ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ LPG ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਉਛਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤ Liquefied Petroleum Gas (LPG) ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ Dimethyl Ether (DME) ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੁਣੇ ਸਥਿਤ CSIR-National Chemical Laboratory (NCL) ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ DME ਪਾਇਲਟ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਉਣ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਦਮ ਭਾਰਤ ਦੀ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਤੋਂ ਬਚਾਏਗਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵੱਡਾ ਬੋਝ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪਣਾ ਲਗਭਗ 88% ਕੱਚਾ ਤੇਲ ਅਤੇ 68-70% ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਆਯਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਊਰਜਾ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਆਯਾਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। CSIR-NCL ਦੀ ਪੇਟੈਂਟ ਕੀਤੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮਿਥੇਨੌਲ ਤੋਂ DME ਦੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਕੈਟਾਲਿਸਟ (catalyst) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਨੂੰ DME ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੋਲਾ, ਬਾਇਓਮਾਸ (biomass) ਜਾਂ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ (CO₂) ਵਰਗੇ ਘਰੇਲੂ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁਲਾਰਾ ਬਿਊਰੋ ਆਫ ਇੰਡੀਅਨ ਸਟੈਂਡਰਡਜ਼ (Bureau of Indian Standards - BIS) ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ IS 18698:2024 ਮਿਆਰ ਤਹਿਤ LPG ਵਿੱਚ 20% ਤੱਕ DME ਮਿਲਾਉਣ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 8% ਤੱਕ ਬਲੈਂਡ (blend) ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ LPG ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ LPG ਦੀ ਖਪਤ ਦਾ 8% DME ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਭਗ ₹9,500 ਕਰੋੜ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ ਦੀ ਬਚਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੀ, DME ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। Godavari Biorefineries ਅਤੇ ICT Mumbai ਵਰਗੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵੀ CO₂ ਤੋਂ DME ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, DME ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਚਿੰਤਾ DME ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਲਾਗਤ ਹੈ। DME ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੱਚਾ ਮਾਲ, ਮਿਥੇਨੌਲ, ਭਾਰਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਯਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਲੇ ਜਾਂ ਬਾਇਓਮਾਸ ਤੋਂ DME ਬਣਾਉਣਾ ਇਸਦੀ ਲਾਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਪਾਇਲਟ ਪਲਾਂਟ ਤੋਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ CSIR-NCL ਦਾ ਯੋਜਨਾਬੱਧ 2.5-ਟਨ-ਪ੍ਰਤੀ-ਦਿਨ ਪਲਾਂਟ) ਲਈ ਵੱਡੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ। ਉੱਚ ਬਲੈਂਡ ਲਈ ਨਵੇਂ ਬਰਨਰਾਂ ਜਾਂ ਸੋਧਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਵਾਧੂ ਲਾਗਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।