ਹਾਰਮੂਜ਼ ਦੀ ਖਾੜੀ (Strait of Hormuz) ਰਾਹੀਂ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਪਮੈਂਟਾਂ 'ਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਕਾਰਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ (IEA) ਨੇ ਗਲੋਬਲ ਐਨਰਜੀ ਸੰਕਟ (Global Energy Crisis) ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਏਜੰਸੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਅੰਦਰ ਖਤਮ ਨਾ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਵਿਗੜ ਸਕਦੀ ਹੈ।)
ਹਾਰਮੂਜ਼ ਦੀ ਖਾੜੀ 'ਚ ਕੀ ਹੈ ਖਾਸ?
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ (IEA) ਨੇ ਗਲੋਬਲ ਐਨਰਜੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਫਤਿਹ ਬਿਰੋਲ (Fatih Birol) ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਰਮੂਜ਼ ਦੀ ਖਾੜੀ, ਜੋ ਕਿ ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਓਮਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲਗਭਗ 20% ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਤੇਲ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤਾ ਹੈ।
ਕਿਉਂ ਆਈ ਇਹ ਨੌਬਤ?
28 ਫਰਵਰੀ, 2026 ਤੋਂ, ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਤੇਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਪਲਾਈ 'ਤੇ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ (Energy Prices) ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਊਰਜਾ ਦਰਾਮਦ (Energy Imports) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਆਪਣੀ 80% ਤੋਂ 90% ਊਰਜਾ ਦਰਾਮਦ ਇਸ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਲਾਗਤਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਪਾਅ?
ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ, IEA ਨੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਰਣਨੀਤਕ ਰਿਜ਼ਰਵ (Strategic Reserves) ਵਿੱਚੋਂ 400 ਮਿਲੀਅਨ ਬੈਰਲ ਤੇਲ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ $20 ਪ੍ਰਤੀ ਬੈਰਲ ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਤੇਲ ਉਤਪਾਦਨ (Oil Production) ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਵੀ ਗਲੋਬਲ ਸਪਲਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਹਤ ਦਾ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚੀਨ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਰਿਜ਼ਰਵ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1 ਬਿਲੀਅਨ ਬੈਰਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਨ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਾਮਦ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਊਰਜਾ ਕੁਸ਼ਲਤਾ (Energy Efficiency) ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਹੈ ਕਿ ਰਣਨੀਤਕ ਰਿਜ਼ਰਵ ਜਾਰੀ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਹੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। IEA ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇਲ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦਾ ਸਿਰਫ 20% ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬੰਦ ਦਾ ਪੱਕਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਬੋਝ
ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ, ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਉੱਚੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਆਰਥਿਕ ਬੋਝ ਪਾਇਆ ਹੈ। IEA ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਸਤੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਵਰਗੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰਸੋਈ ਬਾਲਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਲੋਬਲ ਤੇਲ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ (Investors) ਨੂੰ ਹਾਰਮੂਜ਼ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਅਪਡੇਟਸ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ IEA ਦੇ ਰਿਜ਼ਰਵ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ, ਗਲੋਬਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਪੱਧਰ, ਅਤੇ ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਊਰਜਾ ਦੀ ਖਪਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਰਥਿਕਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਊਰਜਾ-ਆਯਾਤਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਲਈ ਊਰਜਾ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੇ ਜੋਖਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।