ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ AI ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਚਲਣ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚਿੰਤਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਢਾਂਚਾਗਤ ਪੱਖਪਾਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਮੌਕੇ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੈਂਡਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਐਂਟਰੀ ਜਿੱਥੇ ਆਰਥਿਕ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਧਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਕੰਮਕਾਜੀ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਲਿੰਗ-ਅਧਾਰਿਤ ਵਿਤਕਰੇ (Gender Gap) ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਨ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਅਕਸਰ ਡੇਟਾ ਐਨੋਟੇਸ਼ਨ ਵਰਗੇ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਾਈ-ਗਰੋਥ AI ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਰੋਲ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸਟੈਮ (STEM) ਗ੍ਰੈਜੂਏਟਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਰਫਤਾਰ
World Economic Forum ਦੀ 2026 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਭਾਰਤ ਜੈਂਡਰ ਗੈਪ ਇੰਡੈਕਸ ਵਿੱਚ 131ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੈ ਕਿ STEM ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 43% ਔਰਤਾਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਚ-ਤਨਖਾਹ ਵਾਲੀਆਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਉਸ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਧ ਰਹੀ। ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ 'ਟਾਈਮ ਪਾਵਰਟੀ' ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਪਸਕਿਲਿੰਗ (Upskilling) ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਪਾ ਰਹੀਆਂ।
Algorithmic Bias ਦਾ ਖਤਰਾ
ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਗਵਰਨੈਂਸ ਲਈ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 44% AI ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ-ਅਧਾਰਿਤ ਪੱਖਪਾਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣੀ ਭਰਤੀ ਅਤੇ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ biased ਟੂਲਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ
ਹੁਣ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਹੈ ਕਿ ਕੰਪਨੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ Business Responsibility and Sustainability Reports (BRSR) ਵਿੱਚ AI ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਉਪਯੋਗ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਿਸਟਿਡ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ 18% ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਰੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਉਹੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਸਫਲ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜੋ AI ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਟੂਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ (Inclusive Growth) ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣਗੀਆਂ।