Whalesbook
ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਫਰਕ (Arbitrage) ਦਾ ਖੇਡ
ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇਲ ਦੀ ਦਰਾਮਦ (Import) ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਾਲ ਫਰਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਵਾਧਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਮ ਆਇਲ (Palm Oil) ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਦਲਾਂ (Alternatives) ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਭਗ $50 ਤੋਂ $60 ਪ੍ਰਤੀ ਟਨ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਫਰਕ (Price Gap) ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਟਨ ਤੇਲ ਦਰਾਮਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਕ੍ਰੂਡ ਪਾਮ ਆਇਲ (CPO) ਦੀ ਕੀਮਤ Q3 2025 ਵਿੱਚ USD 950-1065 ਪ੍ਰਤੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਰਹੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੋਇਆਬੀਨ ਤੇਲ (Soybean Oil) ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ 2024 ਵਿੱਚ $1.29 ਤੋਂ $2.28 USD ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋ ਤੱਕ ਰਹੀਆਂ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਦਰਾਮਦ ਬਾਜ਼ਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਫਰਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ $50-60 ਪ੍ਰਤੀ ਟਨ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਫਰਕ ਵੀ ਦਰਾਮਦ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ (Geopolitical) ਹਵਾਵਾਂ
ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇਲ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੁਣ ਵਪਾਰਕ ਮੁੜ-ਸੰਗਠਨ, ਸਪਲਾਈ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਫਿਊਲ (Biofuel) ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਬਾਇਓਫਿਊਲ ਨੀਤੀਆਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕੀ ਸੋਇਆਬੀਨ ਤੇਲ ਦਾ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਬਾਇਓਫਿਊਲ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਬਾਇਓਡੀਜ਼ਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪਾਮ ਆਇਲ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਤੇਲਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰੂਸ-ਯੂਕਰੇਨ ਯੁੱਧ ਵਰਗੀਆਂ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਾਮਦ ਡਿਊਟੀਆਂ, ਬਾਇਓਫਿਊਲ ਨੀਤੀਆਂ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਬਦਲਾਅ ਵੀ ਹੁਣ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਜੋਖਮ ਅਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇਲ ਦੇ ਗਲੋਬਲ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਥਾਨ ਹੁਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਫਰਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖਪਤ 'ਤੇ। ਇਹ ਨਿਰਭਰਤਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੀਨ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਵਰਗੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਕਾਰਨ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਦਰਾਮਦ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਾਮਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ 2020 ਵਿੱਚ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੱਕ ਕੀਮਤਾਂ ਘੱਟ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਫਾਇਨਿੰਗ ਮਾਰਜਿਨ (Refining Margins) 'ਤੇ ਵੀ ਦਬਾਅ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉੱਚ ਦਰਾਮਦ ਵਾਲੀਅਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਖਪਤ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇਲ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਊਰਜਾ-ਸਬੰਧਤ ਵਸਤੂ (Energy-linked commodity) ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਇਸਦੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਤੇਲ (Crude Oil) ਦੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਤਸਵੀਰ
ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, 2025-26 ਦੇ ਤੇਲ ਸਾਲ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇਲ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 9.6 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਸਿਰਫ ਲਗਭਗ 40% ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਲਗਭਗ 16.7 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਤੇਲ ਦਰਾਮਦ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ। ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਦਰਾਮਦ ਬਾਸਕਟ ਵਿੱਚ 8-8.5 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਪਾਮ ਆਇਲ ਅਤੇ 5-5.5 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਸੋਇਆਬੀਨ ਤੇਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕੀਮਤਾਂ-ਅਧਾਰਿਤ ਦਰਾਮਦ ਗਤੀਵਿਧੀ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇਲ, ਜੋ ਕਿ ਊਰਜਾ-ਸਬੰਧਤ ਰਣਨੀਤਕ ਵਸਤੂਆਂ (Energy-linked strategic commodities) ਵਾਂਗ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸਥਿਰਤਾ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਬਾਇਓਫਿਊਲ ਨੀਤੀਆਂ, ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੇਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋਵੇਗਾ।