ਹਾਰਮੂਜ਼ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ: ਖਾਦ ਸੰਕਟ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ 'ਤੇ ਮੰਡਰਾਏ ਬੱਦਲ!

ਹਾਰਮੂਜ਼ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਕਾਰਨ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ 'ਤੇ ਅਸਰ\n\nਗਲੋਬਲ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ 'ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਸੰਕਟ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਰਮੂਜ਼ ਸਟ੍ਰੇਟ (Strait of Hormuz) ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਮੇਲਨ (UNCTAD) ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਹਨਾਂ ਜਹਾਜ਼ੀ ਰੂਟਾਂ 'ਤੇ 95% ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਤਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਊਰਜਾ (Energy) ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ (Fertilizers) ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Food System) 'ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਦਬਾਅ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਖੇਤਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਖਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਖਤਰਾ ਹੈ।\n\n### ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਲੋੜ, ਦਰਾਮਦ 'ਤੇ ਵੱਧ ਨਿਰਭਰਤਾ\n\nਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਖਾਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਯਾਤਕ (importer) ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਨਤੀਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਾਲ 2024-25 ਲਈ ਲਗਭਗ 649.43 ਲੱਖ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ (lmt) ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਸਿਰਫ਼ 465.45 lmt ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਘਾਟ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਾੜੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਦਰਾਮਦ (import) ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੂਰੀਆ (Urea) ਦੀ ਲਗਭਗ 70% ਦਰਾਮਦ ਓਮਾਨ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ, ਕਤਰ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਡਾਈ-ਅਮੋਨੀਅਮ ਫਾਸਫੇਟ (DAP) ਦੀ 42% ਦਰਾਮਦ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਵਪਾਰਕ ਰੂਟ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, 2024-25 ਵਿੱਚ ਯੂਰੀਆ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 306.67 lmt, NPKS ਦਾ 111.22 lmt ਅਤੇ DAP ਦਾ 37.69 lmt ਸੀ, ਜਦਕਿ ਮੰਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 364.01 lmt, 151.29 lmt ਅਤੇ 111.92 lmt ਸੀ।\n\n### ਵਧਦੇ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਖਰਚੇ ਖਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ\n\nਇਸ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਤਣਾਅ (geopolitical tensions) ਕਾਰਨ ਤੇਲ ਟੈਂਕਰਾਂ (oil tankers) ਦੇ ਕਿਰਾਏ (freight rates) ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਧ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਲਾਲ ਸਾਗਰ (Red Sea) ਦੇ ਸੰਕਟ ਦੌਰਾਨ ਦੇਖੇ ਗਏ 20-30% ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਉਛਾਲ ਹੈ। ਬੰਕਰ ਤੇਲ (bunker fuel) ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਲਗਭਗ ਦੁੱਗਣੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਚਾਲਨ ਖਰਚ (operational expenses) ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੰਗੀ ਜੋਖਮ ਬੀਮਾ (war risk insurance) ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਧੀਆਂ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਅਤੇ ਬੀਮਾ ਖਰਚਿਆਂ ਕਾਰਨ ਖਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵੀ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਯੂਰੀਆ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਲਗਭਗ $350 ਪ੍ਰਤੀ ਟਨ ਅਤੇ DAP ਲਗਭਗ $480 ਪ੍ਰਤੀ ਟਨ (2026 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਧੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ 'ਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।\n\n### ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਤਪਾਦਕ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਬਾਜ਼ਾਰ\n\nNutrien, Yara International, ਅਤੇ CF Industries ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਖਾਦ ਉਤਪਾਦਕ (fertilizer producers) ਵੀ ਇਸ ਅਸਥਿਰ ਬਾਜ਼ਾਰ (volatile market) ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੋਖਮਾਂ (geopolitical risks) ਕਾਰਨ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਦੀ ਲਚੀਲਤਾ (supply chain resilience) ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।\n\n### ਗਲੋਬਲ ਫੂਡ ਸਕਿਉਰਿਟੀ ਲਈ ਵਧਦੇ ਖਤਰੇ\n\nਹਾਰਮੂਜ਼ ਸਟ੍ਰੇਟ ਵਰਗੇ ਤੰਗ ਜਹਾਜ਼ੀ ਚੌਕਪੁਆਇੰਟ (shipping chokepoints) 'ਤੇ ਗਲੋਬਲ ਖਾਦ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਘੱਟ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ (crop yields) ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖਤਰਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਹੈ ਜੋ ਦਰਾਮਦ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਦਰਾਮਦ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਲਾਭ (geopolitical leverage) ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।\n\n### ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੱਲ\n\nਇਸ ਲੰਬੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਰੁਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਨਪੁਟ ਸੈਕਟਰ (agricultural input sector) ਅਤੇ ਦਰਾਮਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਣਨੀਤਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ (strategic reviews) ਤੇਜ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਘੱਟ ਅਸਥਿਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਰੂਟਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਹੋਣ 'ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਖਾਦ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਕੀਮਤਾਂ, ਜੋ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੋਖਮ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਮਹਿੰਗਾਈ (supply chain inflation) ਕਾਰਨ ਵਧੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਚੀਆਂ ਰਹਿਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਖੁਰਾਕ ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।