SEBI ਨੇ ਸ਼ਾਰਟ ਸੇਲਿੰਗ (Short Selling) ਲਈ ਯੋਗ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁੱਗਣੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਲੈਟਰਲ (Collateral) ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ **100%** ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੈਸ਼ (Cash) ਅਤੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਜ਼ (Derivatives) ਮਾਰਕੀਟ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਦੀ ਗੁੰਝਲਤਾ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ (Institutional Investors) ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਸਕਿਓਰਿਟੀਜ਼ ਐਂਡ ਐਕਸਚੇਂਜ ਬੋਰਡ (SEBI) ਨੇ ਸ਼ਾਰਟ ਸੇਲਿੰਗ (Short Selling) ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰੈਗੂਲੇਟਰ ਨੇ ਸਕਿਓਰਿਟੀਜ਼ ਲੈਂਡਿੰਗ ਐਂਡ ਬੋਰੋਇੰਗ ਮੈਕੈਨਿਜ਼ਮ (SLBM) ਤਹਿਤ ਸ਼ਾਰਟ ਸੇਲਿੰਗ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਥੇ 130% ਕੋਲੈਟਰਲ (Collateral) ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਸਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ 100% ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਾਰਕੀਟ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਟੀਚਾ
SEBI ਦਾ ਇਹ ਕਦਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੈਸ਼ (Cash) ਅਤੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਜ਼ (Derivatives) ਮਾਰਕੀਟ ਸੈਗਮੈਂਟ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, NSE ਅਤੇ BSE 'ਤੇ ਇਕੁਇਟੀ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਜ਼ ਦਾ ਔਸਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨੋਸ਼ਨਲ ਟਰਨਓਵਰ ਲਗਭਗ ₹492 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੈਸ਼ ਸੈਗਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਰਫ ₹1.32 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੈ। ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਨੂੰ ਉਧਾਰ ਲੈਣਾ (Borrow) ਅਤੇ ਦੇਣਾ (Lend) ਆਸਾਨ ਬਣਾ ਕੇ, SEBI ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਸ਼ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਜ਼ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ ਨੂੰ ਹੈੱਜ (Hedge) ਕਰਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਤਰੀਕੇ ਮਿਲਣਗੇ।
ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ (Mechanism) ਅਤੇ ਜੋਖਮ (Risks) ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ
ਯੋਗ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, SLBM ਫਰੇਮਵਰਕ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਾਰਨ ਆਮ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਇਸਦਾ ਅਸਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਾਰਕੀਟ ਇੱਕ ਐਕਸਚੇਂਜ-ਟਰੇਡਡ ਸਿਸਟਮ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਕਲੀਅਰਿੰਗ (Central Clearing) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਵਰ-ਦੀ-ਕਾਊਂਟਰ (Over-the-counter) ਮਾਡਲਾਂ ਵਰਗੀ ਲਚਕਤਾ (Flexibility) ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਸਟਮਾਈਜ਼ਡ ਸਮਝੌਤੇ ਆਮ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਿੰਗ ਫੀਸ (Lending Fees) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਰਜਿਨ (Margin) ਲੋੜਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਅਡਵਾਂਸਡ ਟਰੇਡਿੰਗ (Advanced Trading) ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ SLBM ਲਈ ਯੋਗ 176 ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਨ ਸਿਰਫ ਲਗਭਗ 38 ਤੋਂ 46 ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਉਧਾਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਸੂਚੀ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 350 ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੰਸਥਾਗਤ (Institutional) ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੂਨ (Retail) ਭਾਗੀਦਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਨਾ ਕਰਨ।
ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਅੱਗੇ ਕੀ ਦੇਖਣ?
ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਲਈ, ਮੁੱਖ ਨਿਗਰਾਨੀ ਇਹ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਕੈਸ਼ ਸੈਗਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਤਰਲਤਾ (Liquidity) ਵਿੱਚ ਮਾਪਣਯੋਗ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਕੀ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਜ਼ ਮਾਰਕੀਟ ਵਪਾਰਕ ਵਾਲੀਅਮ (Trading Volumes) 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਥਾਗਤ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਖੇਤਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ SLBM ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹਨ। ਪ੍ਰਚੂਨ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਮਿਆਰੀ ਕੈਸ਼ ਖਰੀਦਣ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੈੱਜਿੰਗ (Hedging) ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿਮਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ, ਘੱਟ ਕੋਲੈਟਰਲ (Collateral) ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਉਪਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।