RBI ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਗਵਰਨਰ ਰੋਹਿਤ ਜੈਨ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਮੁਦਰਾਵਾਂ (Local Currencies) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਜੋਖਮ (Currency Risks) ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ **691 ਅਰਬ ਡਾਲਰ** ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਏਕੀਕਰਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। RBI ਨੇ ਅਣ-ਅਧਿਕਾਰਤ ਆਨਲਾਈਨ ਫੋਰੈਕਸ (Forex) ਵਪਾਰ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ (RBI) ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਣਨੀਤਕ ਕਦਮ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜੋਖਮਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਹੈ। RBI ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਗਵਰਨਰ ਰੋਹਿਤ ਜੈਨ ਨੇ ਫੋਰਨ ਐਕਸਚੇਂਜ ਡੀਲਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ (FEDAI) ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਪਾਰ ਨਿਪਟਾਰਿਆਂ (Trade Settlements) ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਸ ਪਹਿਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰੁਪੀ ਵੋਸਟ੍ਰੋ ਅਕਾਊਂਟ (SRVA) ਫਰੇਮਵਰਕ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰੁਪਇਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਸੌਦਿਆਂ ਲਈ ਬਿੱਲ ਬਣਾਉਣ, ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਲਈ, ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਘੱਟ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਾਗਤਾਂ (Conversion Costs) ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸੁਚਾਰੂ ਭੁਗਤਾਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਵਪਾਰਕ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਮਿਲੇ।
ਸਥਾਨਕ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਇਹ ਧੱਕਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿੱਤੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ (Forex Reserves) ਕਾਫੀ ਵਧਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 2026 ਤੱਕ ਲਗਭਗ 691 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਘਰੇਲੂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਔਸਤ ਕਾਰੋਬਾਰ (ਸਪਾਟ ਅਤੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਜ਼ ਦੋਵੇਂ) ਲਗਭਗ 80 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਇੱਕ ਪਰਿਪੱਕ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਟਿਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰਕ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।
ਇਸ ਵਾਧੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਨੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੈਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਬਲਿਕ ਸੈਕਟਰ ਬੈਂਕਾਂ ਨੂੰ ਫੋਰੈਕਸ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਜ਼ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ, ਲਘੂ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਉੱਦਮਾਂ (MSMEs) ਨੂੰ ਮੁਦਰਾ ਜੋਖਮਾਂ ਨੂੰ ਨੈਵੀਗੇਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਬੈਲੈਂਸ ਸ਼ੀਟ ਆਕਾਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਮਹਾਂਨਗਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਫਰਮਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ RBI ਦੀ ਅਣ-ਅਧਿਕਾਰਤ ਆਨਲਾਈਨ ਫੋਰੈਕਸ ਵਪਾਰ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਨੇ ਫੋਰਨ ਐਕਸਚੇਂਜ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਐਕਟ (FEMA) ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਅਕਸਰ ਉੱਚ ਰਿਟਰਨ ਜਾਂ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਆਸਾਨੀ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਨਾਲ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਢੁੱਕਵੀਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। RBI ਨੇ ਬੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਗਾਹਕਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਚੌਕਸ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਅਣ-ਅਧਿਕਾਰਤ ਚੈਨਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਡਿਜੀਟਲ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਤੱਕ, ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਪਰ ਰਹਿਤ ਮਾਡਲ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਲਰਨਿੰਗ (ML) ਦਾ ਏਕੀਕਰਨ ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੈਂਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਪਾਰਕ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ SRVA ਫਰੇਮਵਰਕ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।