ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਹੁਣ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਖਰੀਫ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟ ਸੀਡਿੰਗ ਆਫ ਰਾਈਸ (DSR) ਵਰਗੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ **4 ਲੱਖ ਏਕੜ** ਰਕਬਾ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਾਫੀ ਬੱਚਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ।
Detailed Coverage
ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਡੂੰਘਾ
ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਪੰਜਾਬ, ਹੁਣ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਬਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਕੀਮ ਲਈ 31% ਝੋਨੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਕਾਰਨ ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਦਾ ਕਰਨੀ ਪਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ 40 ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਹੁਣ ਲਗਭਗ 400 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਹਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਾਰੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਸੂਬੇ ਦੇ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ 2039 ਤੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ
ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ, ਕਿਸਾਨ ਡਾਇਰੈਕਟ ਸੀਡਿੰਗ ਆਫ ਰਾਈਸ (DSR), ਆਲਟਰਨੇਟ ਵੈਟਿੰਗ ਐਂਡ ਡਰਾਈੰਗ (AWD), ਅਤੇ ਸੀਡਿੰਗ ਆਫ ਰਾਈਸ ਆਨ ਬੈੱਡ (SRB) ਵਰਗੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਝੋਨਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਹ ਵਿਧੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, AWD ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਲਗਭਗ 30% ਤੱਕ ਘਟਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ SRB ਤਕਨੀਕ 60% ਤੱਕ ਦੀ ਬੱਚਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਝੋਨਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਰਧ-ਸੁੱਕੇ ਮੌਸਮ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ 'ਤੇ ਅਸਰ
ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਖਰੀਫ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਡਾਇਰੈਕਟ ਸੀਡਿੰਗ ਵਿਧੀਆਂ ਅਧੀਨ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਸਾਲ-ਦਰ-ਸਾਲ 36% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 4 ਲੱਖ ਏਕੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮਾਪਣਯੋਗ ਕਦਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਤਕਨੀਕਾਂ ਮੀਥੇਨ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਅਕਸਰ ਰਵਾਇਤੀ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ (Investors) ਅਤੇ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ (Stakeholders) ਲਈ, ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਉਤਪਾਦਕ ਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਹੁਣ ਸਰੋਤ-ਕੁਸ਼ਲ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਟਿਕਾਊਤਾ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਨਿਗਰਾਨੀ ਇਹ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਟਿਕਾਊ ਤਰੀਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਫਸਲ ਦੀ ਉਪਜ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਮਿਆਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਤਣਾਅ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੋਖਮਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ।