ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੇ ਫੜੀ ਰਫ਼ਤਾਰ! ਭਾਰਤੀ ਡੇਅਰੀ ਸੈਕਟਰ 'ਤੇ ਮੰਡਰਾਏ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਬੱਦਲ

ਮੰਗ-ਪੂਰਤੀ 'ਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵੱਡੀ ਖੱਪਤ

ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਾਰਤੀ ਡੇਅਰੀ ਸੈਕਟਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੰਗ ਅਤੇ ਪੂਰਤੀ (Demand-Supply) ਵਿਚਾਲੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੱਪਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ₹2 ਤੋਂ ₹5 ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ। ਇਸ ਤੇਜ਼ੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਚਾਰੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਕਮੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਫੀਡ ਦਾ ਖਰਚਾ ਲਗਭਗ 35-40% ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ (Climate Change) ਕਾਰਨ 'ਫਲੱਸ਼ ਸੀਜ਼ਨ' (Flush Season) ਦਾ ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਕਾਰਨ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਪੈਕਿੰਗ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ 70% ਤੱਕ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੁੱਧ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ 6-7% ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿਰਫ਼ 3.5%-3.78% ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ 6% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਅਸੰਤੁਲਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੋਈ ਥੋੜ੍ਹ-ਚਿਰਾ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

ਪੈਦਾਵਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ

ਪੈਦਾਵਾਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ। ਕਿਸਾਨ ਅਕਸਰ ਘਟੀਆ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਫੀਡ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਪਸ਼ੂ ਫੀਡ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਲੋੜੀਂਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 120 ਮਿਲੀਅਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਘਾਟਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਡੇਅਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵੀ ਬਰਾਮਦ (Exports) ਲਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਰਗੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਬਲਿੰਗ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਕਾਰਨ 57% ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਰਾਮਦਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਵੀ ਹਾਰਮੋਨਜ਼, ਫੀਡ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਸੇਬਿਲਟੀ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਡੇਅਰੀ ਪਲਾਂਟ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲੰਪੀ ਸਕਿਨ ਡਿਸੀਜ਼ (Lumpy Skin Disease - LSD) ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੇ 2022-23 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2.44 ਬਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਦੀ ਉਪਜ ਘੱਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ ਵਧੀ ਹੈ।

ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਕਮੀਆਂ

ਵਧਦੇ ਇਨਪੁਟ ਖਰਚੇ, ਜੋ ਗਲੋਬਲ ਔਸਤ ਤੋਂ 10-15% ਵੱਧ ਹਨ, ਅਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ (Innovation) ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, Heritage Foods (P/E ~19.88, Market Cap ~₹2,727 Cr), Parag Milk Foods (P/E ~17.42, Market Cap ~₹2,248 Cr), ਅਤੇ Hatsun Agro Product (P/E ~60.71, Market Cap ~₹20,493 Cr) ਵਰਗੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਉਭਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਫੋਕਸ ਡੇਅਰੀ ਸੈਕਟਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ 'ਤੇ

ਇਸ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਕਈ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਧ ਦੀ ਉਪਜ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਚਾਰੇ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਵੀਂ Fodder Policy ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਾਲ ਭਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਚਾਰੇ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਪਜ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਰਚੇ 15% ਤੱਕ ਘੱਟ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਮਿਆਰੀ ਚਾਰੇ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਫੀਡ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਡੇਅਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ 2026-2034 ਤੱਕ INR 58,034.06 ਬਿਲੀਅਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਮੰਗ, ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਨੀਤੀਆਂ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣਗੀਆਂ।