ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀ 'ਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਸਰ: ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਝਾੜ ਘਟਿਆ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਧਣ ਦਾ ਡਰ

ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਝਾੜ 'ਤੇ ਖਤਰਾ

ਤਾਜ਼ਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਔਸਤ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਝਾੜ 8% ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਮੌਸਮੀ ਬਾਰਿਸ਼ (Erratic Rainfall) ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਗਰਮੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤਾਂ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਝਟਕੇ (Climate Shocks) ਭੋਜਨ ਮਹਿੰਗਾਈ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨੀਤੀ ਘਾੜਿਆਂ (Policymakers) ਲਈ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ 'ਤੇ ਅਸਰ

ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ 563 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ 10 ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ 20% ਵਰਖਾ ਘਾਟਾ (Rainfall Deficit) ਵੀ ਝਾੜ ਨੂੰ 8.2% ਤੱਕ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਾਵਲ (Rice) ਅਤੇ ਕਣਕ (Wheat) ਲਈ, ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ 35% ਤੋਂ 66% ਤੱਕ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਕਿਸੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਨਾ ਦੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬਾਜਰੇ (Pearl Millet) ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ 19% ਤੱਕ ਡਿੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੱਕੀ (Maize) ਦਾ ਝਾੜ 16% ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਉੱਤੇ CO2 ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਫਾਇਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਸੋਇਆਬੀਨ ਦਾ ਝਾੜ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਲਵਾਯੂ ਬਦਲਾਅ ਕਾਰਨ ਘੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਲਗਭਗ 40% ਆਬਾਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ: ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ GDP

ਘੱਟ ਝਾੜ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ। ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਖਾਣਾ ਇੱਥੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਸੂਚਕਾਂਕ (Inflation Index) ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਮੌਸਮੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਕਾਰਨ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਟਮਾਟਰ, ਪਿਆਜ਼ ਅਤੇ ਆਲੂ 'ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, 37% ਤੋਂ 42% ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਏਸ਼ੀਅਨ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਬੈਂਕ (ADB) ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਬਦਲਾਅ ਕਾਰਨ 2100 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ GDP ਦਾ 8.7% ਤੱਕ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਭੋਜਨ ਮਹਿੰਗਾਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਦਰਾਸਫੀਤੀ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ (Inflation Expectations) 'ਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਕੇ ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ: ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਮਜ਼ੋਰੀ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਕਾਰਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਰਸਾਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਖੇਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਦਾ ਝਾੜ ਵਧਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਖੇਤਰੀ ਜੋਖਮਾਂ ਅਤੇ ਅਤਿਅੰਤ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਸਥਾ (FAO) ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ 'ਜੋਖਮ ਗੁਣਕ' (Risk Multiplier) ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਵਲ ਲਈ, ਜੋ 70% ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੀਟ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਅਤੇ ਬੀਮਾ ਵਰਗੇ ਉਪਾਅ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਅਨੁਕੂਲਨ (Adaptation) ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਨਿਕਾਸੀ (Emissions) ਘਟਾਉਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਾਹ: ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਕਮੀ

ਇਹਨਾਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਤਾਲਮੇਲ ਵਾਲੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਏਸ਼ੀਅਨ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਬੈਂਕ (ADB) ਅਤੇ FAO ਗਰਮੀ-ਰੋਧਕ ਫਸਲਾਂ, ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਬਿਹਤਰ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ, ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਵਧਦੇ ਗਲੋਬਲ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਨੁਕੂਲਨ ਉਪਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸੀ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਗਲੋਬਲ ਯਤਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ (Food Security) ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ।