ਭਾਰਤੀ ਡਿਫੈਂਸ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਦਾ ਫੋਕਸ ਹੁਣ ਏਰੀਅਲ ਡਰੋਨਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਅੰਡਰਵਾਟਰ (ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ) ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਨੇਵੀ (Indian Navy) ਵੱਲੋਂ ਆਟੋਨੋਮਸ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਖਰੀਦ ਵਧਣ ਨਾਲ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਕੰਟਰੈਕਟਸ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ EyeROV ਨੂੰ **₹47 ਕਰੋੜ** ਦਾ ਵੱਡਾ ਆਰਡਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ C2C Advanced Systems ਵਰਗੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਭਾਰਤੀ ਡਿਫੈਂਸ-ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਖੇਤਰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਹੁਣ ਭੀੜ ਵਾਲੇ ਏਰੀਅਲ ਡਰੋਨ ਮਾਰਕੀਟ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਡੋਮੇਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੰਡੀਅਨ ਨੇਵੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸੀ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਫਲੀਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੰਪਨੀਆਂ iDEX ਵਰਗੇ ਇਨਕਿਊਬੇਟਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਿੱਧੇ ਮਿਲਟਰੀ ਪ੍ਰੋਕਿਓਰਮੈਂਟ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਆਰਡਰਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
ਪਹਿਲਾਂ ਡਿਫੈਂਸ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਸਿਰਫ਼ ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਨੇਵੀ ਵੱਲੋਂ ਆਟੋਨੋਮਸ ਵੈਸਲਸ ਅਤੇ ਮਾਈਨ-ਕਾਊਂਟਰਮੇਜ਼ਰ ਸਿਸਟਮ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਆਰਡਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ EyeROV ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਨੇਵੀ ਤੋਂ ₹47 ਕਰੋੜ ਦਾ ਕੰਟਰੈਕਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ Ammunic Systems ਅੰਡਰਵਾਟਰ ਫਿਊਜ਼ਿੰਗ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ Yaanendriya ਵਰਗੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਡਿਫੈਂਸ ਅਤੇ ਸਿਵਲੀਅਨ ਦੋਵਾਂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨੈਵੀਗੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਬਣਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਮਾਰਕੀਟ ਦੇ ਜੋਖਮ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਸਬਕ
ਡਿਫੈਂਸ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਣਾ ਓਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਇਹ ਦਿਖਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ ਸਕੇਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਰਿਸਕ ਹੈ। ਲਿਸਟਿਡ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ C2C Advanced Systems ਦਾ ਸ਼ੇਅਰ ₹185.90 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 11.18% ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ (NSE) ਵੱਲੋਂ ₹2.95 ਲੱਖ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਆਡਿਟ ਅਤੇ ਲਿਕਵਿਡਿਟੀ ਸਬੰਧੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਕੀ ਦੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?
ਹੁਣ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਕੰਪਨੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਆਲਿਟੀ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤੇ ਆਰਡਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਿਲੀਵਰੀ ਟਾਈਮਲਾਈਨ ਅਤੇ ਕੈਸ਼ ਫਲੋ ਨੂੰ ਮੈਨੇਜ ਕਰਨਾ ਸਟਾਰਟਅੱਪਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ।