भारताच्या ईव्ही योजनांना जागतिक धक्का! चीनच्या तक्रारीनंतर WTO मध्ये सुनावणी

जागतिक व्यापार संघटनेच्या (WTO) वाद निवारण संस्थेने (Dispute Settlement Body) अखेर भारताच्या इलेक्ट्रिक वाहन (EV) आणि ऑटो कंपोनंट्ससाठी असलेल्या धोरणांविरुद्ध चीनने केलेल्या तक्रारीची दखल घेतली आहे. यासंदर्भात एक पॅनेल (Panel) स्थापन करण्यात आले आहे.

चीनचा आरोप आहे की भारताच्या या प्रोत्साहन योजना (Incentive Schemes) स्थानिक उत्पादनाला (Domestic Production) अनधिकृतपणे झुकते माप देत आहेत, ज्यामुळे जागतिक व्यापार नियमांचे (WTO Trade Rules) उल्लंघन होत आहे. यापूर्वी जानेवारीत भारताने चीनचा पॅनेल स्थापन करण्याचा प्रयत्न रोखला होता. मात्र, यावेळी चीनने पुन्हा जोर दिल्याने हे पाऊल उचलण्यात आले आहे.

भारताने मात्र स्पष्ट केले आहे की, त्यांच्या योजना WTO च्या नियमांनुसारच आहेत आणि त्यामुळे चीनच्या व्यापारावर कोणताही नकारात्मक परिणाम होत नाही. विशेष म्हणजे, या प्रकरणात अमेरिकेने भारताची बाजू घेतली असून, चीनच्या या तक्रारीला चीनच्या स्वतःच्या व्यापार धोरणांपासून लक्ष विचलित करण्याचा प्रयत्न म्हटले आहे. युरोपियन युनियन (EU), जपान आणि दक्षिण कोरियासारख्या अनेक मोठ्या अर्थव्यवस्थांनीही या प्रकरणात 'थर्ड-पार्टी' म्हणून लक्ष घालणार असल्याचे संकेत दिले आहेत.

भारताच्या 'मेक इन इंडिया' (Make in India) आणि आत्मनिर्भर भारत (Aatmanirbhar Bharat) यांसारख्या महत्त्वाकांक्षी योजनांअंतर्गत ईव्ही (EV) आणि बॅटरी उत्पादनाला प्रोत्साहन देण्यासाठी अनेक योजना आणल्या आहेत. यामध्ये 'प्रोडक्शन लिंक्ड इन्सेंटिव्ह' (PLI) फॉर ॲडव्हान्स्ड केमिस्ट्री सेल (ACC) बॅटरी स्टोरेज, ऑटोमोबाईल आणि ऑटो कंपोनंट इंडस्ट्रीसाठी PLI योजना, आणि ईव्ही पॅसेंजर कार्स योजना यांचा समावेश आहे.

या योजनांचा मुख्य उद्देश हा देशांतर्गत उत्पादन क्षमता वाढवणे, आयात अवलंबित्व कमी करणे आणि रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे हा आहे. मात्र, चीनचा दावा आहे की या योजना 'प्रोहिबिटेड इम्पोर्ट सबस्टिट्यूशन सबसिडीज' (Prohibited Import Substitution Subsidies) आहेत, ज्या अंतर्गत देशांतर्गत वस्तूंना परदेशी वस्तूंवर अधिक प्राधान्य दिले जाते. यामुळे राष्ट्रीय व्यवहार (National Treatment) आणि सबसिडी संबंधित WTO नियमांचे उल्लंघन होते.

विशेष म्हणजे, अमेरिका आणि युरोपियन युनियनसारखे देशही त्यांच्या ईव्ही आणि सेमीकंडक्टर उद्योगांना अशाच प्रकारच्या मोठ्या सबसिडी आणि टॅक्स क्रेडिट्स देत आहेत, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर व्यापारिक तणाव निर्माण होत आहे.

या संपूर्ण वादावर एक मोठे सावट आहे ते म्हणजे जागतिक व्यापार संघटनेच्या (WTO) अपील संस्थेचे (Appellate Body) २०१ ९ पासून बंद पडलेले कामकाज. अमेरिकेने न्यायाधीशांच्या नियुक्त्या रोखल्यामुळे ही संस्था कार्यरत नाही. यामुळे, पॅनेलने दिलेला निर्णय अंतिम मानला जातो, परंतु त्यावर अपील करण्याची सोय राहत नाही. यामुळे WTO च्या वाद निवारण यंत्रणेवरच प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे.

जर या प्रकरणात पॅनेलने भारताच्या विरोधात निर्णय दिला, तरी तो अंतिम असेल आणि त्यावर अपील करता येणार नाही, ज्यामुळे या वादावर तोडगा काढणे अधिक गुंतागुंतीचे ठरू शकते. यामुळे व्यापारी तणाव वाढण्याचा आणि संरक्षणवादाला (Protectionism) प्रोत्साहन मिळण्याचा धोका आहे.

हा वाद केवळ तांत्रिक व्यापार नियमांपुरता मर्यादित नाही, तर तो चीन आणि भारत यांच्यातील वाढती भू-राजकीय स्पर्धा (Geopolitical Competition) दर्शवतो. चीन अनेक देशांच्या 'संरक्षणवादी' धोरणांना आव्हान देत आहे, तर स्वतःच्या राज्य-प्रणित औद्योगिक धोरणांचा (State-led Industrial Policies) जोरदार वापर करत आहे.

भारताला देशांतर्गत उत्पादन क्षमता वाढवायची असली तरी, परदेशी गुंतवणूक आणि तंत्रज्ञानावर अवलंबून असल्याने अशा लांबलेल्या व्यापारिक विवादांमुळे त्याचे नुकसान होऊ शकते. चीनने आधीच मोठ्या प्रमाणात उत्पादन क्षमता आणि मजबूत पुरवठा साखळ्या (Supply Chains) विकसित केल्या आहेत, ज्यांना मोठ्या प्रमाणात सरकारी सबसिडीचा आधार आहे. यावरून जागतिक बाजारात अतिरिक्त क्षमता (Overcapacity) आणि बाजारपेठेतील विकृती निर्माण होत असल्याचे आरोप आहेत.

अमेरिकेचा भारताला पाठिंबा हा चीनच्या वाढत्या प्रभावाला शह देण्याचा प्रयत्न म्हणूनही पाहिला जात आहे. WTO ची अपील संस्था बंद असल्याने, भारताच्या ईव्ही निर्मितीच्या महत्त्वाकांक्षी योजनांसाठी हे एक नवीन आणि संभाव्यतः अस्थिर वातावरण आहे.