जागतिक भूक संकट: युद्धामुळे वाढली भूक, मदतीचा हात आखडता, आकडेवारीही फसवी?

युद्ध आता भुकेचे मुख्य कारण

जागतिक अन्नसुरक्षेची परिस्थिती लक्षणीयरीत्या बदलली आहे. आता युद्ध आणि अस्थिरता हे तीव्र भूक वाढवणारे मुख्य चालक ठरले आहेत, जे हवामानाशी संबंधित घटनांपेक्षाही पुढे गेले आहेत. '2026 च्या ग्लोबल रिपोर्ट ऑन फूड क्रायसेस'नुसार, 2025 मध्ये 19 देशांमध्ये जिथे संघर्ष हे भूक वाढवणारे प्रमुख कारण होते, तिथे 14.74 कोटी लोकांना तीव्र अन्न असुरक्षिततेचा सामना करावा लागला. ही संख्या मागील वर्षांच्या तुलनेत खूप मोठी आहे. एक दशकापूर्वी हवामानातील बदल हे भुकेचे प्रमुख कारण होते. तीव्र हवामानातील घटनांमुळे 2025 मध्ये 16 देशांतील 8.75 कोटी लोक प्रभावित झाले असले, तरी युद्धांमुळे निर्माण झालेली अस्थिरता अन्न प्रणाली आणि लोकांचे जीवन उद्ध्वस्त करत आहे. या समस्येची तीव्रता दहा देशांमध्ये जास्त दिसून येते, ज्यात अफगाणिस्तान, डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ काँगो, नायजेरिया, दक्षिण सुदान, सुदान, सीरिया आणि येमेन यांचा समावेश आहे.

मानवतावादी मदतीसाठी निधीत मोठी घट

वाढत्या गरजा असताना, अन्न क्षेत्राला मिळणाऱ्या मानवतावादी आणि विकास निधीत मोठी घट झाली आहे. हा निधी आता 2016-2017 च्या पातळीवर आला आहे, तरीही तीव्र अन्न असुरक्षितता वाढलेलीच आहे. जागतिक स्तरावर आंतरराष्ट्रीय मदतीसाठी मिळणाऱ्या सार्वजनिक देणग्यांमध्ये 2024 मध्ये मोठी घट झाली असून, ही घट भविष्यातही कायम राहण्याची शक्यता आहे. वर्ल्ड फूड प्रोग्राम (WFP) सारख्या संस्थांनी निधीच्या प्रचंड कमतरतेची नोंद घेतली आहे, ज्यामुळे मदतीमध्ये कपात करावी लागत आहे. उदाहरणार्थ, WFP चे 2025 साठीचे अपेक्षित संसाधने 2024 च्या तुलनेत 34% कमी होण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे मदतीची व्याप्ती 21% ने कमी होऊ शकते. अन्न प्रणाली सुधारण्यासाठी दरवर्षी अंदाजे 1.3 ट्रिलियन डॉलर लागतील, परंतु सध्या मिळणारा निधी याच्या तुलनेत खूपच कमी आहे.

माहितीतील त्रुटींमुळे धोके वाढले

जागतिक भूक संकटाच्या मूल्यांकनांची अचूकता आणि पूर्णता धोक्यात आली आहे, कारण माहिती संकलनाचा आवाका कमी झाला आहे. '2026 ग्लोबल रिपोर्ट ऑन फूड क्रायसेस'मध्ये दहा वर्षांच्या इतिहासातील सर्वात कमी देशांचा डेटा उपलब्ध आहे. 18 देश आवश्यक तांत्रिक मानदंडांची पूर्तता करणारा डेटा प्रदान करू शकले नाहीत. वर्ल्ड फूड प्रोग्राम (WFP) आणि फूड अँड अॅग्रीकल्चर ऑर्गनायझेशन (FAO) यांसारख्या प्रमुख संस्थांनी सर्वेक्षण मुलाखतींची संख्या लक्षणीयरीत्या कमी केली आहे. WFP मध्ये 2025 मध्ये 30% ची घट झाली आहे, तर FAO मध्ये 31% ची घट झाली आहे. यामुळे संकटाची खरी व्याप्ती समजणे कठीण होत आहे. यूएस डिपार्टमेंट ऑफ अॅग्रीकल्चर (USDA) च्या वार्षिक अहवालांसारखे महत्त्वपूर्ण डेटा संकलन प्रकल्प रद्द झाल्यामुळे धोरणकर्त्यांना स्थितीचे मूल्यांकन करणे आणि धोरणांच्या परिणामांचा मागोवा घेणे अधिक कठीण झाले आहे. माहितीतील या त्रुटींमुळे संकटाकडे दुर्लक्ष होण्याची शक्यता वाढली आहे.

धोक्याची घंटा: व्यवस्थेवर ताण

वाढता संघर्ष-आधारित दुष्काळ, घटता मदत निधी आणि माहितीची कमतरता यामुळे परिस्थिती बिकट होत चालली आहे. जर निधी 2016 पूर्वीच्या पातळीवर पोहोचला आणि गरजा वाढत राहिल्या, तर मदत यंत्रणा कोलमडण्याचा धोका आहे. सर्वेक्षण मुलाखतींमध्ये झालेली घट आणि राष्ट्रीय डेटा संकलनाचे थांबलेले प्रयत्न यामुळे अन्न असुरक्षिततेचे खरे प्रमाण लपून राहील, ज्यामुळे धोरणकर्त्यांचे लक्ष वेधले जाण्याची शक्यता कमी होईल. वेळेवर आणि विश्वासार्ह माहितीच्या अभावामुळे प्रभावी हस्तक्षेप शक्य होणार नाही. संघर्ष हे मुख्य कारण असल्याने, हवामानातील बदल स्थिर झाले तरीही मानवी हानी वाढतच राहील. निधीत लक्षणीय वाढ आणि डेटाच्या अचूकतेसाठी नव्याने बांधिलकी न झाल्यास, जग संकटांच्या चक्रात अडकण्याचा धोका आहे, ज्यामुळे 2030 पर्यंत 'शून्य भूक' गाठण्याचे ध्येय आवाक्याबाहेरचे वाटत आहे.