चीनचा अमेरिकेला शह! ग्रीन एनर्जी निर्बंधांवर चीनची मोठी कारवाई, व्यापार युद्ध तापले

अमेरिकेने चीनच्या ग्रीन टेक्नॉलॉजी (Green Technology) उत्पादनांवर लावलेल्या आयात निर्बंधांविरोधात चीनने आता आक्रमक भूमिका घेतली आहे. चीनच्या वाणिज्य मंत्रालयाने (Ministry of Commerce) या निर्बंधांची सखोल चौकशी सुरू केली आहे. दोन्ही महासत्तांमधील व्यापार युद्धाचा (Trade War) हा एक नवा अध्याय मानला जात आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प (Donald Trump) यांच्या आगामी चीन भेटीच्या पार्श्वभूमीवर ही कारवाई महत्त्वपूर्ण मानली जात आहे. या चौकशीमुळे चीनला अमेरिकेच्या संभाव्य नवीन शुल्कांना (Tariffs) कायदेशीर आधार मिळण्याची शक्यता आहे. अमेरिकेने यापूर्वी चिनी इलेक्ट्रिक वाहनांच्या (EVs) बॅटरींवर 25% आणि वाहनांवर तब्बल 100% पर्यंत शुल्क लादले होते. याशिवाय, जागतिक व्यापार संघटनेने (WTO) नुकत्याच दिलेल्या एका निर्णयात अमेरिकेच्या 'इन्फ्लेशन रिडक्शन ऍक्ट' (Inflation Reduction Act - IRA) अंतर्गत मिळणाऱ्या ग्रीन एनर्जी सबसिडी (Subsidies) चीनच्या तंत्रज्ञानाविरुद्ध भेदभाव करत असल्याचे म्हटले होते. WTO ने अमेरिकेला 1 ऑक्टोबर 2026 पर्यंत या सबसिडी मागे घेण्याचे आदेश दिले आहेत.

चीनसाठी ग्रीन एनर्जी उत्पादनांची निर्यात (Exports) हा त्याच्या मंदावलेल्या अर्थव्यवस्थेसाठी (Economy) एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ बनला आहे. 2025 मध्ये, क्लीन एनर्जी क्षेत्रांनी चीनच्या एकूण आर्थिक वाढीमध्ये (Economic Growth) एक तृतीयांश पेक्षा जास्त योगदान दिले आणि गुंतवणुकीत 90% पेक्षा जास्त वाढ घडवून आणली, जी 15.4 ट्रिलियन युआन (म्हणजे सुमारे 2.1 ट्रिलियन डॉलर्स) पर्यंत पोहोचली. या क्षेत्रांच्या मजबूत कामगिरीशिवाय चीन आपले जीडीपी वाढीचे लक्ष्य (GDP Growth Targets) पूर्ण करू शकला नसता. मागील वर्षी ग्रीन उत्पादनांच्या निर्यातीत चीनने नवा विक्रम प्रस्थापित केला होता, आणि हीच गती कायम आहे. ऑगस्ट 2025 मध्ये, ग्रीन उत्पादनांची निर्यात 20 अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचली, ज्यामध्ये इलेक्ट्रिक वाहनांच्या (EVs) निर्यातीत 26% आणि बॅटरी निर्यातीत 23% वार्षिक वाढ दिसून आली. चीनचे ध्येय 2030 पूर्वी कार्बन उत्सर्जन (Carbon Emissions) शिखरावर पोहोचवणे आणि 2060 पर्यंत कार्बन न्यूट्रल (Carbon Neutral) होण्याचे आहे.

चीनची जागतिक ग्रीन टेक उत्पादन क्षमतेतील (Manufacturing Capacity) मजबूत पकड त्याला हे पाऊल उचलण्याचे मोठे बळ देते. सौर ऊर्जा (Solar PV) उत्पादनात चीनची जागतिक क्षमतेतील हिस्सेदारी सुमारे 75% आहे आणि 2030 पर्यंत ही 55-65% राहण्याचा अंदाज आहे. विंड टर्बाइन (Wind Turbines) उत्पादनात चीनचा वाटा 60% पेक्षा जास्त आहे, जो ऑफशोअर उपकरणांसाठी 2030 पर्यंत 70-80% पर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे. इलेक्ट्रोलायझर (Electrolyzers) उत्पादनात चीन सुमारे 40% वाटा ठेवतो, तर बॅटरी उत्पादनात तो जागतिक स्तरावर सुमारे 80% उत्पादन करतो. या प्रचंड उत्पादन क्षमतेमुळे (Economies of Scale) आणि कमी उत्पादन खर्चामुळे (Lower Costs) चीनचे उत्पादन स्वस्त होते. चीन 200 हून अधिक देश आणि प्रदेशांना निर्यात करतो, ज्यामुळे त्याची जागतिक बाजारपेठेत (Global Market) मजबूत पकड आहे. 2021 ते 2024 या काळात सौर, पवन आणि ईव्ही निर्यातीतील वाढीमध्ये उदयोन्मुख बाजारपेठांचा (Emerging Markets) वाटा 70% राहिला आहे.

या मजबूत उत्पादन क्षमतेनंतरही, चीनच्या ग्रीन टेक क्षेत्रात अतिरिक्त उत्पादन क्षमतेची (Overcapacity) समस्या आहे, विशेषतः सौर आणि बॅटरी उत्पादनात. यामुळे नफ्याचे मार्जिन (Profit Margins) कमी झाले आहे आणि किमतीही घसरल्या आहेत. दुसरीकडे, अमेरिकेने चीनच्या ग्रीन एनर्जी आयातीवर अनेक वर्षांपासून शुल्क लादले आहे. जरी WTO चा निर्णय चीनसाठी एक विजय असला तरी, तो जागतिक व्यापार नियमावली आणि औद्योगिक धोरणांमधील (Industrial Policy) गुंतागुंत दर्शवतो. अमेरिका या निर्णयावर टीका करत आहे आणि म्हणत आहे की WTO चे नियम चीनच्या 'अतिरिक्त क्षमते'ला सामोरे जाण्यासाठी पुरेसे नाहीत. 'आमचे बंदूक सज्ज आहे आणि आम्ही प्रतिहल्ला करण्यास तयार आहोत,' अशी टिप्पणी एका विश्लेषकाने केली आहे.

व्यापार विवादांपलीकडे, चीनची ही कारवाई जागतिक हवामान बदलाच्या (Climate Change) लढाईतही एक महत्त्वाचा संदेश देते. चीन युक्तिवाद करत आहे की अमेरिकेचे औद्योगिक धोरण जागतिक हवामान कृतीला (Global Climate Action) अडथळा आणत आहे. बीजिंग स्वतःला जलद आणि स्वस्त ग्रीन एनर्जी उपलब्ध करून देणारा देश म्हणून सादर करत आहे, ज्याची तुलना अमेरिकेच्या विखुरलेल्या आणि संरक्षणवादी दृष्टिकोनाशी (Protectionist Approach) करत आहे. जागतिक ग्रीन एनर्जी गुंतवणुकीतून 2030 पर्यंत दरवर्षी 4.5 ट्रिलियन डॉलर्स पेक्षा जास्त उत्पन्न अपेक्षित आहे, त्यामुळे चीनचा प्रभाव वाढणार आहे. ही चौकशी चीनची आपल्या औद्योगिक ताकदीचा वापर करून जागतिक व्यापार आणि डीकार्बोनायझेशनचे (Decarbonization) भविष्य घडवण्याची एक विचारपूर्वक केलेली खेळी आहे.