चीनचा इराणला मोठा धक्का! होर्मुझ सामुद्रधुनीतून सुरक्षित मार्गाची मागणी, जागतिक तेलाचे भाव भडकणार?

चीनची थेट विनंती

चीनचे परराष्ट्रमंत्री वांग यी यांनी थेट इराणकडे होर्मुझ सामुद्रधुनीतून (Strait of Hormuz) होणाऱ्या समुद्री प्रवासासाठी सुरक्षिततेची हमी मागितली आहे. हे कूटनीतिक पाऊल जागतिक ऊर्जा सुरक्षेच्या (Global Energy Security) दृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहे. अमेरिकेच्या नौदल नाकेबंदी (US Naval Blockade) आणि वाढत्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर चीनने उचललेले हे पाऊल, आपल्या ऊर्जा पुरवठ्यावरील संभाव्य धोक्यांकडे लक्ष वेधून घेते.

होर्मुझ: जगासाठी कळीचा मार्ग

होर्मुझ सामुद्रधुनी ही केवळ 55-km लांबीची असली तरी, जगातील सुमारे 20% तेलाची वाहतूक या मार्गाने होते. त्यामुळे या सामुद्रधुनीतील कोणताही अडथळा जागतिक ऊर्जा बाजारात मोठी उलथापालथ घडवू शकतो. याच पार्श्वभूमीवर, चीनची ही विनंती अत्यंत महत्त्वाची ठरते. अमेरिका आणि इराणमधील वाढता तणाव, अमेरिकेची इराण बंदरांभोवतीची नौदल नाकेबंदी आणि पाकिस्तानने मध्यस्थीसाठी केलेले प्रयत्न, या सर्व घडामोडींमुळे जगातील सर्वात महत्त्वाच्या ऊर्जा मार्गांपैकी एक असलेल्या होर्मुझ सामुद्रधुनीवर भू-राजकीय तणाव वाढला आहे. सध्या ब्रेंट क्रूड (Brent crude) $95 प्रति बॅरलच्या आसपास फिरत आहे. याआधी मार्च 2026 मध्ये तेलाचे भाव $100 च्या वर गेले होते आणि $126 पर्यंत पोहोचले होते. ही परिस्थिती 1970 च्या दशकानंतरची जगाच्या ऊर्जा पुरवठ्यातील सर्वात मोठी बाधा ठरण्याची शक्यता आहे.

चीनची ऊर्जा सुरक्षा वाढ

चीनची ही वाढलेली सक्रियता त्याच्या ऊर्जा सुरक्षेतील (Energy Security) खोलवर रुजलेल्या धोरणात्मक हिताचे प्रतीक आहे. इराण आणि खाडी देशांमधून मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा आयात करणारा चीन, पुरवठ्यातील संभाव्य व्यत्ययांना तोंड देण्यासाठी सक्रिय पावले उचलत आहे. यामध्ये आपल्या स्ट्रॅटेजिक ऑइल रिझर्व्हमध्ये (Strategic Oil Reserves) वाढ करणे समाविष्ट आहे. आतापर्यंत हे रिझर्व्ह अंदाजे 1.2 billion barrels पर्यंत पोहोचले आहे, जे सुमारे 109 दिवसांच्या गरजेसाठी पुरेसे आहे. चीनचे संरक्षण मंत्री, डोंग जून यांनी स्पष्ट केले आहे की, चिनी नौदल राष्ट्रीय हितसंबंधांचे रक्षण करण्यासाठी या जलमार्गाचे संरक्षण करेल, ज्यामुळे प्रादेशिक ऊर्जा सुरक्षेप्रती त्यांची कटिबद्धता दिसून येते. इतिहासात, होर्मुझमधून होणाऱ्या व्यापाराला धोका निर्माण झाल्यास तेलाच्या किमतीत मोठी वाढ झाली आहे; उदाहरणार्थ, जून 2025 मध्ये तणावामुळे ब्रेंट क्रूड $74 प्रति बॅरलपर्यंत पोहोचले होते. EIA च्या अंदाजानुसार, 2026 च्या दुसऱ्या तिमाहीत ब्रेंट तेलाचा भाव $115 प्रति बॅरलपर्यंत पोहोचू शकतो, त्यानंतर पुरवठा पूर्ववत झाल्यास हळूहळू घट होण्याची शक्यता आहे.

बाजारातील दृष्टिकोन आणि जोखीम

सध्याच्या परिस्थितीमुळे जागतिक ऊर्जा पुरवठा साखळीतील (Global Supply Chains) असुरक्षितता स्पष्टपणे दिसून येत आहे. एनर्जी इन्फॉर्मेशन ॲडमिनिस्ट्रेशन (EIA) चा अंदाज आहे की, जरी सामुद्रधुनीतील वाहतूक हळूहळू पुन्हा सुरू झाली तरी, 2027 पर्यंत ब्रेंट क्रूडचा सरासरी भाव $76 प्रति बॅरलच्या आसपास राहील, जो पूर्वीच्या पातळीपेक्षा जास्त आहे. गोल्डमन सॅक्स (Goldman Sachs) च्या मते, होर्मुझमधून होणाऱ्या वाहतुकीतील अनिश्चितता हे तेलाच्या किमती वाढण्याचे मुख्य कारण बनले आहे. या सर्व घडामोडी चीनच्या जागतिक ऊर्जा धोरणातील बदलाचे संकेत देत आहेत, ज्यामुळे नवीन सत्ता गट तयार होऊ शकतात आणि देशांचे लक्ष ऊर्जा सुरक्षेवर केंद्रित झाल्याने बाजारात अस्थिरता कायम राहू शकते. या समस्येमुळे मिथेनॉल आणि ॲल्युमिनियमसारख्या ऊर्जा-नसलेल्या महत्त्वाच्या वस्तूंच्या व्यापारावरही परिणाम होत आहे.