Whalesbook
कोर्टाचा निर्णय आणि आर्थिक कसरत
सर्वोच्च न्यायालयाचा हा निर्णय एका तात्काळ तोडग्याऐवजी, एका जुन्या आर्थिक पेचावरची प्रक्रिया पुढे ढकलणारा ठरला आहे. SpiceJet ची गंभीर आर्थिक स्थिती आणि अडचणी या पार्श्वभूमीवर ही घडामोड झाली आहे. कंपनीचे अध्यक्ष अजय सिंह यांनी, कलानिधी मारन यांना ₹144 कोटींची तातडीने परतफेड करण्याऐवजी, स्वतःची गुरुग्राममधील मालमत्ता तारण ठेवण्याचा प्रस्ताव कोर्टात दिला आहे. एअरलाइनने आपल्या हजारो कर्मचाऱ्यांचे हित जपण्यासाठी 'खाजगी हित बाजूला ठेवावे' अशी विनंती केली आहे, जी केवळ पेमेंटची वेळ वाढवण्याऐवजी दिवाळखोरीतून वाचण्यासाठीची मोठी धडपड दर्शवते. सध्या SpiceJet चे शेअर बाजारातील भाव सुमारे ₹12.11 ते ₹12.51 दरम्यान आहे, ज्यानुसार कंपनीचे मार्केट कॅपिटलायझेशन (Market Capitalization) सुमारे ₹1,848 कोटी ते ₹2,136 कोटी आहे. कंपनीचा निगेटिव्ह प्राइस-टू-अर्निंग्स रेशो (Negative P/E Ratio) अंदाजे -2.39 ते -5.94 आहे, तसेच शेअरची किंमतही नकारात्मक (Negative Book Value Per Share) आहे, जे कंपनीचे सातत्याने होणारे तोटे आणि डळमळीत आर्थिक स्थिती दर्शवते.
भारतीय आकाशातील स्पर्धेतील दरी
भारतीय विमान वाहतूक क्षेत्रात सध्या वाढीचा कल दिसत असला तरी, SpiceJet ला IndiGo सारख्या बलाढ्य प्रतिस्पर्धकांशी सामना करावा लागत आहे. IndiGo ने आर्थिक वर्ष 2024-25 मध्ये ₹7,253.30 कोटींचा जबरदस्त नफा कमावला असून, बाजारात 60% हून अधिक हिस्सा त्यांच्याकडे आहे. IndiGo ची लिक्विडिटी, सॉल्व्हन्सी आणि प्रॉफिटेबिलिटी उत्कृष्ट आहे. याउलट, SpiceJet सलग अनेक तिमाहीत तोट्यात आहे. त्यांच्या ऑडिटरने (Auditors) कंपनीची चालू राहण्याची क्षमता (Going Concern) धोक्यात असल्याचे संकेत दिले आहेत, कारण त्यांची देणी त्यांच्या मालमत्तेपेक्षा खूप जास्त आहेत. गेल्या पाच वर्षांत कंपनीच्या नेट सेल्समध्ये (Net Sales) मोठी घट झाली आहे. याचबरोबर, एअर इंडियानेही आर्थिक वर्ष 2025-26 च्या अखेरीस $2.8 अब्ज डॉलर्सचा मोठा तोटा नोंदवला आहे.
भू-राजकीय दबाव आणि ऑपरेशनल ताण
पश्चिम आशियातील सध्याच्या संकटामुळे भारतीय एअरलाइन्सना मोठा फटका बसला आहे. मार्च महिन्यात SpiceJet च्या 55% हून अधिक आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे रद्द झाली, ज्यामुळे संपूर्ण सेक्टरचे अंदाजे ₹6,000 कोटींचे महसुली नुकसान झाले. युद्धाच्या परिस्थितीमुळे हवाई मार्ग बदलले आहेत, ज्यामुळे प्रत्येक उड्डाणासाठी इंधनाचा वापर 1.3 ते 1.9 टन नी वाढला आहे. जेट फ्युएलच्या (Jet Fuel) किमती वाढल्या असून, त्या आता एकूण ऑपरेशनल खर्चाच्या 55-60% झाल्या आहेत, ज्या आधी सुमारे 40% होत्या. या वाढत्या खर्चामुळे आणि कार्गो मागणीतील घसरणीमुळे, आधीच आर्थिक अडचणीत असलेल्या एअरलाइन्सवर मोठा ताण आला आहे. फेडरेशन ऑफ इंडियन एअरलाइन्सने (Federation of Indian Airlines) इशारा दिला आहे की, या एकत्रित दबावामुळे उद्योग बंद पडण्याच्या मार्गावर आहे.
आर्थिक विश्लेषकांची चिंता
SpiceJet च्या आर्थिक आरोग्यामध्ये अनेक खोलवर रुजलेल्या चिंता आहेत, ज्यामुळे तिच्या दीर्घकालीन अस्तित्वावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. कंपनीचे सातत्यपूर्ण ऑपरेटिंग लॉसेस (Operating Losses), नकारात्मक नेट वर्थ (Negative Net Worth) आणि 'इतर उत्पन्न' (Other Income) यावरील अवलंबित्व, हे सर्व मोठे आर्थिक पुनर्गठन किंवा बाह्य मदतीशिवाय कंपनी टिकू शकेल का, याबद्दल शंका निर्माण करते. प्रवर्तकांचा (Promoters) वाटा केवळ 24.19% आहे आणि त्यांनी यातील मोठा भाग, म्हणजे 39% हून अधिक शेअर्स तारण ठेवले आहेत. कंपनीला विमानांचे लीज देणाऱ्या कंपन्यांशी (Lessors) वारंवार वाद सोडवावे लागले आहेत, ज्यामुळे विमानांची पुनर्प्राप्ती (Aircraft Repossession) आणि कायदेशीर खटले सुरू झाले आहेत. यूके कोर्टाने त्यांना थकबाकीचे $8 दशलक्ष डॉलर्स देण्याचे आदेशही दिले आहेत. अलीकडे दिल्ली उच्च न्यायालयाने कलानिधी मारन यांचा ₹1,300 कोटींच्या नुकसानीचा दावा फेटाळला असला तरी, वारंवार येणारी आर्थिक आणि कायदेशीर आव्हाने हा एक मोठा धोका आहे. मागील एका वर्षात कंपनीच्या शेअरमध्ये 72% ची घसरण झाली असून, तो सर्व प्रमुख मूव्हिंग ॲव्हरेजच्या (Moving Averages) खाली व्यवहार करत आहे, जे सतत विक्रीचा दबाव दर्शवते.
पुढील दिशा
SpiceJet चे नजीकचे भविष्य अत्यंत अनिश्चित आहे. ते चालू कायदेशीर जबाबदाऱ्या, वाढलेला खर्च आणि आर्थिक पुनर्गठन किंवा भांडवली गुंतवणुकीची (Capital Infusion) क्षमता यावर अवलंबून असेल. भारतीय विमान वाहतूक क्षेत्रात वाढ अपेक्षित असली तरी, SpiceJet सारख्या कंपन्यांना IndiGo सारख्या मजबूत प्रतिस्पर्धकांविरुद्ध टिकून राहण्यासाठी त्यांच्या मूलभूत आर्थिक कमकुवतपणांवर मात करावी लागेल.