मुंबई रेल्वे आणि मेट्रो: शहराच्या वाहतुकीला नवी दिशा! प्रवासी क्षमता वाढणार

रेल्वे आणि मेट्रोचे समन्वय

भारतीय रेल्वे बोर्डाचे वरिष्ठ अधिकारी, विवेक कुमार गुप्ता यांनी मुंबईच्या सार्वजनिक वाहतुकीसाठी एक स्पष्ट दृष्टीकोन मांडला आहे. त्यांनी जोर दिला की, मेट्रोचे वाढते जाळे हे प्रस्थापित उपनगरीय रेल्वेसाठी प्रतिस्पर्धी नसून एक महत्त्वपूर्ण भागीदार आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या, उपनगरीय रेल्वेने क्षमतेने कमी असलेल्या ट्राम प्रणालींना बदलून मुंबईची मुख्य वाहिनी म्हणून स्वतःला प्रस्थापित केले आहे. मेट्रोची भूमिका पूर्व-पश्चिम प्रवासातील महत्त्वाचे कॉरिडॉर भरणे आणि उपनगरीय रेल्वेच्या उत्तर-दक्षिण मार्गांना पूरक ठरणे अशी आहे. मुंबई महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरणासोबत (MMRDA) चर्चा सुरू आहे, जेणेकरून एकात्मिक स्थानकांवर (Integrated Stations) प्रवाशांना सोयीस्कर आंतर-मोडल (Intermodal) हस्तांतरण (Transfers) मिळू शकेल. या समन्वयामुळे संपूर्ण शहरासाठी एक अधिक कार्यक्षम वाहतूक व्यवस्था निर्माण होण्याची अपेक्षा आहे.

प्रवासी क्षमता आणि सुरक्षिततेत वाढ

दररोज अंदाजे 70-80 लाख प्रवाशांना सेवा देणारी मुंबई उपनगरीय रेल्वे गर्दी आणि सुरक्षिततेच्या सततच्या समस्यांना तोंड देत आहे. या समस्या कमी करण्यासाठी, क्षमतेत मोठी वाढ केली जात आहे. एक प्रमुख रणनीती म्हणजे सध्याच्या 12-कार ट्रेन सेट्सना 15-कार कॉन्फिगरेशनमध्ये विस्तारित करणे, ज्यामुळे प्रत्येक ट्रेनची प्रवासी क्षमता अंदाजे 30% वाढेल. पश्चिम रेल्वे (Western Railway) आपल्या 15-कार सेवा लक्षणीयरीत्या वाढवण्याचे उद्दिष्ट ठेवत आहे, ज्यामध्ये 200 हून अधिक सेवा चालवल्या जातील. मध्य रेल्वे (Central Railway) देखील आपल्या 12-कार रॅक्सना 15-कारमध्ये रूपांतरित करत आहे, ज्यासाठी मोठ्या वर्कशॉप (Workshop) कॉन्फिगरेशनची आवश्यकता आहे. याशिवाय, एप्रिल 2026 पर्यंत दोन नॉन-एसी (Non-AC) क्लोज्ड-डोअर (Closed-door) रॅक्सची प्रायोगिक तत्त्वावर सुरुवात केली जाईल. वातानुकूलित (AC) ट्रेन सेवांसाठीही नियोजन सुरू असून, 238 एसी रॅक्ससाठी निविदा (Tenders) काढण्यात आल्या आहेत. सुरक्षिततेत सुधारणा करण्यासाठी, अपघात-प्रवण (Accident-prone) ठिकाणे ओळखणे, सीमा भिंती मजबूत करणे, अधिक पादचारी पूल (FOBs) बांधणे आणि रुळांवर चालण्यास मनाई करण्याबाबत सतत जनजागृती मोहिम राबवणे यावर लक्ष केंद्रित केले जात आहे. या प्रयत्नांनंतरही, उपनगरीय नेटवर्कवरील मृत्यूसंख्येत 2025 मध्ये 2,287 पर्यंत किंचित घट झाली असली तरी, दररोज सरासरी सहा लोकांचा मृत्यू होतो, ज्यामुळे सुरक्षिततेची चिंता कायम आहे.

मालवाहतूक आणि लॉजिस्टिक्स (Logistics) दृष्टिकोन

गुप्ता यांनी रेल्वेच्या मालवाहतुकीच्या भूमिकेवरही प्रकाश टाकला. त्यांनी सांगितले की रस्ते वाहतूक ही स्पर्धक नसून पूरक आहे. भारतीय रेल्वे पश्चिम बंदरांमधून (Western Ports) कंटेनर वाहतूक लक्षणीयरीत्या वाढवण्याचे ध्येय ठेवत आहे, ज्याचा उद्देश पाच वर्षांत ती दुप्पट करून 200 दशलक्ष टन पर्यंत पोहोचवणे आहे. बंदरांशी जोडलेल्या रेल्वे-आधारित लॉजिस्टिक पार्क्सचा विकास हे देशभरातील कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी आणि लॉजिस्टिक खर्च कमी करण्यासाठी एक धोरणात्मक उपक्रम आहे. सरकारी उपक्रम आणि वाढत्या मागणीमुळे राष्ट्रीय लॉजिस्टिक्स क्षेत्रात सतत वाढ अपेक्षित आहे.

इन्फ्रास्ट्रक्चर गुंतवणूक (Infrastructure Investment)

भारतीय रेल्वेला भांडवली खर्चासाठी (Capital Expenditure) भरीव समर्थन मिळण्याची अपेक्षा आहे, FY25-26 मधील मोठ्या वाटपावर आधारित FY27 साठी हे आकडे वाढण्याची शक्यता आहे. उदाहरणार्थ, महाराष्ट्राच्या रेल्वेला FY25-26 साठी विक्रमी ₹23,778 कोटी वाटप करण्यात आले आहे, त्यापैकी ₹16,400 कोटी केवळ मुंबईच्या रेल्वे प्रणालीसाठी आहेत. अलीकडील घडामोडींमध्ये मुंबई मेट्रो लाईन्सचा विस्तार सुरू आहे, मेट्रो 3 2025 च्या अखेरीस पूर्णपणे कार्यान्वित होण्याची अपेक्षा आहे, आणि चालू असलेल्या लाईन्सवर प्रवाशांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ होत आहे.