Whalesbook
जहाजांचे 'गुप्त' मार्ग आणि वाढते धोके
हॉर्मुझ सामुद्रधुनी, जी जागतिक ऊर्जेसाठी एक अत्यंत महत्त्वाची सागरी वाट आहे, ती सध्या भू-राजकीय डावपेचांचे केंद्र बनली आहे. कतार आणि UAE मधून भारताकडे LPG घेऊन जाणारी Symi आणि NV Sunshine सारखी जहाजे अलीकडेच या सामुद्रधुनीतून ट्रॅकिंग सिस्टीम (tracking systems) बंद करून गेली आहेत. अमेरिकेचे इराणसोबतचे वाढते तणाव लक्षात घेता, गुप्तपणे प्रवास करणाऱ्या जहाजांची संख्या वाढत आहे. अलीकडे अशा प्रकारे किमान दहा मोठ्या जहाजांनी प्रवास केला आहे.
'डार्क व्हॉयेज'ची धोकादायक खेळी
ट्रॅकिंग सिस्टीम (AIS - Automatic Identification System) बंद केल्याने जहाजाचे स्थान आणि ओळख लपवली जाते. यामुळे लष्करीदृष्ट्या संवेदनशील असलेल्या या भागात अपघात किंवा चुकीच्या ओळखीचा धोका वाढतो. आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटनेने (IMO) या परिस्थितीमुळे हजारो खलाशी अडकल्याचे म्हटले आहे. Abu Dhabi National Oil Co. सारख्या कंपन्या देखील गुप्तपणे इंधन पाठवत असल्याचे म्हटले जाते.
हॉर्मुझ सामुद्रधुनी: जागतिक ऊर्जेचा कणा
हॉर्मुझ सामुद्रधुनी हा जगाच्या तेल व्यापारातील सुमारे 20-27% आणि LNG च्या दैनंदिन व्यापारातील 20% चा महत्त्वाचा मार्ग आहे. अमेरिका, इराण आणि इस्रायल यांच्यातील संघर्षामुळे या मार्गावरील भू-राजकीय धोके वाढले आहेत. इराणने प्रभावीपणे नाकेबंदी केल्यामुळे सामान्य वाहतूक लक्षणीयरीत्या घटली आहे, ज्याला अमेरिकेनेही प्रत्युत्तर दिले आहे.
मध्य-पूर्वेवरील भारताचे LPG अवलंबित्व
भारत हा एक मोठा ऊर्जा ग्राहक देश आहे. आपण आपल्या कच्च्या तेलाच्या आयातीपैकी सुमारे 85% आणि नैसर्गिक वायूच्या आयातीपैकी 50% पेक्षा जास्त भाग मध्य-पूर्वेतून आयात करतो. LPG आयातीवरही आपण मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून आहोत. जरी भारताने रशिया आणि अमेरिकेकडून आयात वाढवून 41 देशांमधून कच्च्या तेलाची सोर्सिंग वाढवली असली, तरी LPG पुरवठा साखळी अजूनही असुरक्षित आहे. भारताच्या एकूण LPG आयातीपैकी सुमारे 60% मध्य-पूर्वेतून होते आणि त्यापैकी तब्बल 90% हॉर्मुझ सामुद्रधुनीतून जाते. अमेरिकेसारख्या देशांकडून आयात वाढली असली तरी, या एकाच मार्गावरील अवलंबित्व मोठा धोका दर्शवते. संभाव्य तुटवडा भरून काढण्यासाठी रिफायनरींनी देशांतर्गत LPG उत्पादन 30% ने वाढवले आहे.
वाढते धोके आणि बाजारातील चिंता
या 'डार्क व्हॉयेज' आणि वाढत्या तणावामुळे धोके अधिक वाढले आहेत. हॉर्मुझ सामुद्रधुनीत कोणतीही चूक झाल्यास किंवा तणाव वाढल्यास, 1970 च्या दशकातील ऊर्जा संकटापेक्षा मोठे संकट येऊ शकते. ट्रान्सपॉन्डर बंद केल्याने पारदर्शकता कमी होते, ज्यामुळे अपघात किंवा हेतुपुरस्सर हल्ल्याची शक्यता वाढते. प्रतिस्पर्धी देश चीन आपल्या राजनैतिक संबंधांचा वापर करून मार्ग सुरक्षित करत असल्याचे दिसून येते. ऐतिहासिकदृष्ट्या, तणावपूर्ण काळात ब्रेंट क्रूड तेलाच्या किमती $113 ते $128 प्रति बॅरलपर्यंत वाढल्या आहेत. आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा एजन्सी (IEA) च्या अंदाजानुसार, उच्च किंमत आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेतील कमजोरीमुळे 2026 मध्ये तेलाची मागणी कमी होऊ शकते, परंतु पुरवठ्यातील दीर्घकालीन अडथळे या परिस्थितीला आणखी बिघडवू शकतात.
भविष्यातील अंदाज: अस्थिरता कायम
सध्याच्या भू-राजकीय परिस्थितीमुळे हॉर्मुझ सामुद्रधुनीतील अडथळे कायम राहण्याची शक्यता आहे. IEA चा अंदाज आहे की 2026 पर्यंत जागतिक तेल पुरवठा मर्यादित राहील. विश्लेषकांना LPG आणि कच्च्या तेलाच्या किमतीत अस्थिरता अपेक्षित आहे. भारताला आपल्या ऊर्जा सुरक्षेत सातत्याने विविधता आणावी लागेल. मोठ्या प्रमाणात अमेरिकेची निर्यात असूनही, मध्य-पूर्वेकडील पुरवठ्यातील अडथळे जागतिक बाजाराला पुन्हा अस्थिर करू शकतात आणि किमती वाढवू शकतात. दीर्घकालीन परिणामांमध्ये फ्रेट खर्च (freight costs) वाढणे, विम्याचे हप्ते (insurance premiums) वाढणे आणि LNG सारख्या पर्यायी इंधनाकडे अधिक कल वाढणे अपेक्षित आहे.