भारताने आपली पहिली स्वदेशी हायड्रोजन-संचालित पॅसेंजर ट्रेन Jind-Sonipat मार्गावर सुरू केली आहे. Indian Railways आणि Medha Servo Drives यांच्या संयुक्त प्रयत्नातून हा प्रकल्प साकारला असून, रेल्वेच्या 'डीकार्बोनायझेशन' (Decarbonization) दिशेने हे एक मोठे पाऊल आहे. मात्र, गुंतवणुकीच्या दृष्टीने यातील उच्च भांडवली खर्च आणि पायाभूत सुविधांच्या आव्हानांकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे.
भारताने अधिकृतपणे आपली पहिली स्वदेशी हायड्रोजन ट्रेन सेवा सुरू केली आहे. १७ जुलै २०२६ रोजी सुरू झालेली ही १० डब्यांची ट्रेन सध्या हरियाणामधील Jind-Sonipat मार्गावर धावत आहे. ही ट्रेन हायड्रोजन फ्युएल सेल तंत्रज्ञानावर आधारित आहे, जी हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन एकत्र करून वीज निर्मिती करते. यात केवळ वाफ आणि उष्णता हेच बाय-प्रॉडक्ट्स बाहेर पडतात, ज्यामुळे ही सेवा पर्यावरणपूरक ठरते. हे पाऊल 'आत्मनिर्भर भारत' मोहिमेचा भाग असून, भारताचे २०३० पर्यंत नेट-झिरो इमिशन गाठण्याचे लक्ष्य आहे.
तंत्रज्ञान भागीदारांची भूमिका
या प्रकल्पात Indian Railways, Integral Coach Factory (ICF) आणि Medha Servo Drives यांचा समावेश आहे. Medha Servo Drives ने या ट्रेनच्या फ्युएल सेल-आधारित प्रोपल्शन सिस्टिमचे काम केले आहे. गुंतवणूकदारांसाठी एक महत्त्वाची बाब म्हणजे, Medha Servo Drives ही एक अनलिस्टेड कंपनी आहे, त्यामुळे या थेट तंत्रज्ञान पुरवठादारात गुंतवणूक करण्याचा मार्ग सध्या उपलब्ध नाही. तरीही, सरकारी पायाभूत सुविधा प्रकल्पांमध्ये खाजगी तंत्रज्ञान कंपन्यांचा वाढता सहभाग स्पष्ट दिसून येतो.
गुंतवणुकीची संधी आणि आव्हाने
मोठ्या प्रमाणावर पायाभूत सुविधांवर होणारा खर्च ही या क्षेत्रातील सर्वात मोठी संधी आहे. मात्र, केवळ ट्रेनच नाही, तर त्यासाठी लागणारी हायड्रोजन रिफ्युएलिंग स्टेशन्स आणि उत्पादन सुविधा उभारण्यासाठी मोठा कॅपिटल एक्सपेंडिचर (Capex) लागेल. Jind येथील प्रकल्पासाठी GreenH Electrolysis सोबत केलेली भागीदारी ही एक चाचणी आहे, जी या तंत्रज्ञानाची आर्थिक व्यवहार्यता तपासण्यास मदत करेल.
जोखीम आणि लक्ष ठेवण्यासारखे मुद्दे
गुंतवणूकदारांनी खालील जोखमींवर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे:
- तंत्रज्ञानाची विश्वासार्हता: भारताच्या बदलत्या हवामानात फ्युएल सेल तंत्रज्ञान किती टिकते, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.
- हायड्रोजनचा खर्च: 'ग्रीन हायड्रोजन'च्या उत्पादनाचा खर्च सध्या खूप जास्त आहे, जोपर्यंत तो खाली येत नाही, तोपर्यंत नफा आणि स्केलेबिलिटीवर दबाव राहील.
- सप्लाय चेन: महत्त्वाचे पार्ट जसे की फ्युएल सेल स्टॅक्ससाठी आपण अजूनही परदेशी पुरवठादारांवर अवलंबून आहोत. स्वदेशी उत्पादनावर भर दिल्यास भविष्यात ही जोखीम कमी होऊ शकते.
थोडक्यात सांगायचे तर, सरकारचे या क्षेत्रातील धोरण आणि अर्थसंकल्पीय तरतूद हे या उद्योगाचे भवितव्य ठरवतील. गुंतवणूकदारांनी सरकारी निविदा (Tenders) आणि हायड्रोजन धोरणांवरील अपडेट्सवर बारकाईने लक्ष ठेवणे गरजेचे आहे.