Whalesbook
सुरक्षेच्या दिशेने मैलाचा दगड
भारतीय रेल्वेने आपल्या ताफ्यात 'कवच' (Kavach) या स्वदेशी स्वयंचलित ट्रेन संरक्षण प्रणालीच्या (Automatic Train Protection System) विस्तारात एक अभूतपूर्व कामगिरी केली आहे. शुक्रवारी, ३० जानेवारी २०२६ रोजी, रेल्वेने एकाच दिवसात तब्बल 472.3 रूट किलोमीटर (RKm) अंतरावर 'कवच' प्रणाली कार्यान्वित केली, जो आतापर्यंतचा सर्वात मोठा एकल-दिवसीय कार्यान्वयन विक्रम ठरला आहे. हा महत्त्वपूर्ण टप्पा पश्चिम, उत्तर आणि पूर्व मध्य रेल्वेवरील महत्त्वाच्या मार्गांवर गाठला गेला आहे.
'कवच'चा जलद विस्तार
या विक्रमी अंमलबजावणीमध्ये पश्चिम रेल्वेवरील वडोदरा-विरार (Vadodara-Virar) या 344 किमीच्या पट्ट्याचा, उत्तर रेल्वेवरील तुघलकाबाद जंक्शन कॅबिन-पालवल (Tuglakabad Junction Cabin-Palwal) या 35 किमीच्या भागाचा आणि पूर्व मध्य रेल्वेवरील मनपूर-सरमतनार (Manpur-Sarmatanr) या 93.3 किमीच्या मार्गाचा समावेश आहे. यापूर्वी, कोटा-मथुरा (Kota-Mathura) सेक्शनवर 324 रूट किलोमीटरवर एका दिवसात 'कवच' स्थापित करण्याचा विक्रम होता, तो आता मागे पडला आहे. या नवीन माइलस्टोननंतर 'कवच' व्हर्जन 4.0 आता एकूण 1,306.3 रूट किलोमीटरवर कार्यान्वित झाले आहे, ज्यामुळे देशातील पाच रेल्वे झोनमध्ये सुरक्षेचे जाळे विस्तारले आहे. मनपूर-सरमतनार सेक्शनवर एक चाचणी दरम्यान, 'कवच' प्रणालीने आपत्कालीन परिस्थितीत 'ससाराम इंटरसिटी एक्सप्रेस' (Sasaram Intercity Express) ला स्वयंचलितपणे ब्रेक लावून संभाव्य समोरासमोरील धडक टाळली, ज्यामुळे या प्रणालीच्या कार्यक्षमतेवर शिक्कामोर्तब झाले.
सरकारी गुंतवणूक आणि तंत्रज्ञानाचा वेध
'कवच' प्रणालीचा हा वेगवान विस्तार सरकारी गुंतवणुकीमुळे शक्य झाला आहे. रेल्वे मंत्रालयाने आर्थिक वर्ष 2024-25 मध्ये 'कवच'साठी ₹1,112.57 कोटी रुपयांची तरतूद केली होती, तर आतापर्यंत एकूण ₹1,216.77 कोटी खर्च झाले आहेत. संपूर्ण रेल्वे सुरक्षेसाठीचे बजेटही लक्षणीयरीत्या वाढले आहे; आर्थिक वर्ष 2013-14 मध्ये ₹39,463 कोटी असलेले हे बजेट आर्थिक वर्ष 2025-26 पर्यंत ₹1,16,470 कोटी पर्यंत वाढले आहे, जे रेल्वे नेटवर्कच्या सुरक्षेसाठी दीर्घकालीन कटिबद्धता दर्शवते. 'आत्मनिर्भर भारत' (Atmanirbhar Bharat) उपक्रमांतर्गत विकसित झालेली 'कवच' प्रणाली जगातील सर्वात किफायतशीर स्वयंचलित ट्रेन संरक्षण (ATP) प्रणालींपैकी एक मानली जाते. प्रति रूट किलोमीटर ट्रॅकसाइड इन्स्टॉलेशनचा अंदाजित खर्च सुमारे ₹50 लाख आणि लोकोमोटिव्ह फिटिंगचा खर्च सुमारे ₹70-80 लाख येतो. RDSO ने मंजूर केलेल्या 'कवच' व्हर्जन 4.0 मध्ये लोकेशन अचूकता (location accuracy) सुधारली असून, इलेक्ट्रॉनिक इंटरलॉकिंग सिस्टीमशी (electronic interlocking systems) उत्तम एकीकरण (integration) समाविष्ट केले आहे, जे मोठ्या प्रमाणावरील उपयोजनास (deployment) मदत करते. CG Power सारख्या कंपन्या या उपक्रमात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावत आहेत, ज्यांनी 'कवच' घटकांसाठी ₹433.34 कोटी रुपयांची ऑर्डर मिळवली आहे, जी 'मेक इन इंडिया' (Make in India) चे महत्त्व अधोरेखित करते.
भविष्यातील वाटचाल
'कवच' प्रणालीची अंमलबजावणी वेगाने सुरूच आहे. पश्चिम रेल्वेवर वडोदरा-विरार (344 किमी) हा मार्ग ३० जानेवारी २०२६ रोजी कार्यान्वित झाला असून, मुंबईतून सुटणारी पहिली 'कवच' सुसज्ज ट्रेन 'दादर-भुज सायाजीनगरी एक्सप्रेस' (Dadar-Bhuj Sayajinagri Express) होती. पुढील टप्प्यात, वडोदरा-नागदा (Vadodara-Nagda) विभाग मार्च 2026 पर्यंत आणि विरार-मुंबई सेंट्रल (Virar-Mumbai Central) विभाग सप्टेंबर 2026 पर्यंत कार्यान्वित करण्याचे लक्ष्य आहे. पूर्व मध्य रेल्वे आपल्या नेटवर्कवरील 4,235 रूट किलोमीटरवर 'कवच' प्रणाली बसवण्याचे काम करत आहे. भारतीय रेल्वेने 'कवच' प्रणालीवर 40,000 हून अधिक कर्मचाऱ्यांना प्रशिक्षण दिले आहे, जेणेकरून देशभरातील व्यापक तैनातीसाठी (nationwide rollout) ते सज्ज होतील. आगामी वर्षांमध्ये हजारो लोकोमोटिव्ह आणि लाखो रूट किलोमीटरसाठी या प्रणालीचा विस्तार करण्याचे नियोजन आहे.