Indian Railways च्या सुरक्षेत मोठी सुधारणा झाली असून वार्षिक अपघाती मृत्यूंची संख्या आता 'सिंगल डिजिट'वर आली आहे. मानवरहित लेव्हल क्रॉसिंग हटवणे आणि आधुनिक कोचच्या वापरामुळे हे शक्य झाले आहे. आता 'कवच' (Kavach) सिस्टमचा विस्तार आणि डेटा-ड्रिव्हन मेंटेनन्सवर रेल्वेचा भर आहे.
भारतीय रेल्वेने सुरक्षेच्या दृष्टीने एक महत्त्वपूर्ण मैलाचा दगड गाठला आहे. गेल्या काही वर्षांच्या तुलनेत अपघातांमुळे होणाऱ्या मृत्यूंची संख्या आता सिंगल डिजिट वर आली आहे. एकेकाळी दरवर्षी शेकडो बळी घेणाऱ्या या अपघातांना आळा घालण्यासाठी मानवरहित लेव्हल क्रॉसिंग हटवणे, पुलांचे सक्षमीकरण आणि LHB तसेच आधुनिक Vande Bharat कोचचा वापर करणे यांसारख्या धोरणात्मक निर्णयांचा मोठा वाटा आहे.
'कवच' (Kavach) तंत्रज्ञानाची भूमिका
पायाभूत सुविधा सुधारण्यासोबतच आता रेल्वे 'अपघात होऊच नये' या तंत्रज्ञानावर भर देत आहे. यामध्ये 'कवच' (Kavach) ही स्वदेशी ऑटोमॅटिक ट्रेन प्रोटेक्शन सिस्टम महत्त्वाची आहे. जर लोको पायलटला सिग्नल दिसला नाही किंवा दोन गाड्या समोरासमोर आल्या, तर हे सिस्टम ट्रेन आपोआप थांबवते. मात्र, सध्या लोकोमोटिव्हमध्ये हे तंत्रज्ञान असूनही ट्रॅकसार्इड सेन्सर्सचे जाळे पूर्ण व्हायचे बाकी आहे. गुंतवणूकदार आणि इंडस्ट्री तज्ज्ञांच्या मते, हा विस्तार किती वेगाने होतो, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
डेटा आणि मेंटेनन्सचे आव्हान
रेल्वेकडे स्टेशन लॉग्स आणि लोकोमोटिव्ह कॉम्प्युटर्सवरून प्रचंड माहिती उपलब्ध आहे, पण हे सर्व सिस्टिम्स एकमेकांपासून विलग आहेत. आता एक अशी युनिफाइड प्लॅटफॉर्म बनवण्याची गरज आहे, जी आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) वापरून ब्रेक लावण्याच्या पद्धतीतील अनियमितता किंवा सिग्नलमधील त्रुटी वेळीच ओळखून अपघातांना रोखू शकेल. या 'प्रेडिक्टिव्ह मेंटेनन्स'मुळे बिघाड होण्याआधीच दुरुस्ती करणे शक्य होईल.
भविष्यातील दिशा
'झिरो-अपघात' नेटवर्क साध्य करण्यासाठी रेल्वेला आता रिअ‍ॅक्टिव्ह (अपघातानंतर चौकशी) भूमिकेतून बाहेर पडून प्रोअ‍ॅक्टिव्ह (आधीच दक्षता) भूमिकेत यावे लागणार आहे. मोठ्या प्रकल्पांच्या विस्तारासोबतच, नियमित देखरेख आणि डेटा-आधारित ऑपरेशन्सना प्राधान्य देणे हेच रेल्वेच्या सुरक्षेसाठी दीर्घकालीन फायदेशीर ठरेल.