भारतीय रेल्वे FY28 च्या सुरुवातीला 'Rail Parcel App' देशभरात लॉन्च करण्याच्या तयारीत आहे. कंपनी आता बल्क ट्रान्सपोर्ट ऐवजी लहान आणि मध्यम उद्योगांसाठी (SMEs) तसेच ई-कॉमर्ससाठी इंटिग्रेटेड लॉजिस्टिक्सवर लक्ष केंद्रित करत आहे. यशस्वी पायलट प्रोजेक्टनंतर, हा निर्णय आता रोड ट्रान्सपोर्ट कंपन्यांच्या मक्तेदारीला आव्हान देणार आहे.
रेल्वेचं बदलतं स्वरूप: बल्क ते लॉजिस्टिक्स!
भारतीय रेल्वे आपल्या व्यवसायात मोठे बदल घडवण्याच्या तयारीत आहे. कोळसा आणि सिमेंटसारख्या बल्क मालाची वाहतूक करण्यासोबतच, आता लॉजिस्टिक्स क्षेत्रात एक मोठे नाव बनण्याची रेल्वेची योजना आहे. नुकतंच, १९ ऑगस्ट २०२६ रोजी, सरकारने मल्टी-ट्रॅकिंग प्रकल्पांसाठी ₹9,450 कोटींना मंजुरी दिली आहे, ज्यामुळे या बदलांसाठी आवश्यक पायाभूत सुविधा अधिक मजबूत होतील.
'Rail Parcel App': आता बुकिंग आणि पिकअप सोपे!
या रणनीतीचा केंद्रबिंदू 'Rail Parcel App' आहे. फेब्रुवारी २०२६ मध्ये दक्षिण मध्य रेल्वेने (South Central Railway) यशस्वीरित्या एक पायलट प्रोजेक्ट राबवला होता. यानंतर, रेल्वे आता चालू आर्थिक वर्षाच्या अखेरीस किंवा FY28 च्या सुरुवातीला हे ॲप देशभरात सुरू करण्याची योजना आखत आहे. या ॲपमुळे लहान व्यवसाय आणि ई-कॉमर्स कंपन्यांना रेल्वेने माल पाठवणे खूप सोपे होणार आहे. या ॲपद्वारे युजर्स रेल्वे स्टेशनवर न जाता किंवा कागदपत्रांचा त्रास न घेता थेट शिपमेंट बुक करू शकतात, ऑनलाइन पेमेंट करू शकतात आणि पिकअपची वेळ निश्चित करू शकतात.
डॉलर अब्जावधींच्या मार्केटमध्ये एंट्री!
भारतीय फ्रेट मार्केटमध्ये होत असलेले बदल पाहता हा निर्णय घेण्यात आला आहे. भारतीय कुरिअर, एक्सप्रेस आणि पार्सल मार्केट वेगाने वाढत आहे. अंदाजानुसार, २०२१ पर्यंत हे मार्केट $17.5 अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचू शकते. सध्या यातील बहुतांश माल रोड ट्रान्सपोर्टनेच जातो. रेल्वेची वेगवान लांब पल्ल्याची वाहतूक आणि पिकअप-डिलिव्हरी सेवा यांचा मेळ घालून, रेल्वे हे उच्च-मूल्याचे मार्केट काबीज करण्याचा प्रयत्न करत आहे.
हायब्रिड मॉडेल आणि खासगी कंपन्यांची मदत
यासाठी, भारतीय रेल्वे एक हायब्रिड मॉडेल (Hybrid Model) वापरणार आहे. रेल्वे लांब पल्ल्याची वाहतूक करेल, तर फर्स्ट-माइल आणि लास्ट-माइल डिलिव्हरीसाठी खासगी लॉजिस्टिक्स कंपन्यांशी (Private Logistics Companies) भागीदारी करेल. नुकतेच Amazon India ने वेस्टर्न डेडिकेटेड फ्रेट कॉरिडॉरवर (Western Dedicated Freight Corridor) 'Joint Parcel Product' सेवेद्वारे ऑपरेशन्स सुरू केले, हे या भागीदारीचे एक उत्तम उदाहरण आहे. यातून रेल्वेचे नेटवर्क खासगी कंपन्यांच्या मदतीने मालाची वाहतूक अधिक कार्यक्षमतेने कशी करू शकते हे दिसून येते.
पायाभूत सुविधा आणि आव्हाने
या महत्त्वाकांक्षेला पाठिंबा देण्यासाठी पायाभूत सुविधाही विस्तारत आहेत. ऑगस्ट २०२६ पर्यंत, 142 गती शक्ती मल्टी-मोडल कार्गो टर्मिनल्स (Gati Shakti Multi-Modal Cargo Terminals) कार्यान्वित झाले आहेत, ज्यांची क्षमता प्रति वर्ष 224 दशलक्ष टन माल हाताळण्याची आहे. हे टर्मिनल्स माल एकत्रित करण्यासाठी हब म्हणून काम करतात, ज्यामुळे रेल्वे वाहतुकीतील अडचणी कमी होतात.
मात्र, या बदलांमध्ये काही मोठी आव्हाने आहेत. रोड ट्रान्सपोर्ट हा एक मोठा स्पर्धक आहे, कारण तो डोर-टू-डोर डिलिव्हरी देतो, जी लहान व्यवसायांसाठी सोयीस्कर आहे. ॲप आणि नवीन लॉजिस्टिक्स स्ट्रॅटेजी यशस्वी होण्यासाठी, रेल्वेला वेळेवर डिलिव्हरी आणि सातत्यपूर्ण ट्रॅकिंगची खात्री द्यावी लागेल. तसेच, चालू असलेल्या पायाभूत सुविधा प्रकल्पांना होणारा विलंब आणि खासगी भागीदारांसोबत आयटी इंटिग्रेशन (IT Integration) आणि समन्वय साधण्याचे आव्हान देखील मोठे आहे.