भारताने हरियाणातील जिन्द आणि सोनीपत दरम्यान आपली पहिली हायड्रोजनवर चालणारी ट्रेन सेवा सुरू केली आहे. हा प्रकल्प देशाच्या विशाल रेल्वे नेटवर्कसाठी स्वच्छ ऊर्जा पर्यायांची चाचणी घेण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. या तंत्रज्ञानाची कार्यक्षमता आणि संचालन खर्च यावर गुंतवणूकदारांचे लक्ष असेल.
जिन्द-सोनीपत मार्गावर हायड्रोजन ट्रेनचा शुभारंभ
१७ जुलै २०२६ रोजी, भारताने रेल्वे तंत्रज्ञानाच्या जगात एक नवीन पर्व सुरू केले. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी हरियाणातील जिन्द आणि सोनीपत शहरांना जोडणाऱ्या पहिल्या हायड्रोजन-वर चालणाऱ्या प्रवासी ट्रेनला हिरवा कंदील दाखवला. ही ट्रेन हायड्रोजन फ्युएल सेलवर चालते, जो सध्या भारतीय रेल्वेच्या अ-विद्युतकृत भागांना ऊर्जा देणाऱ्या डिझेल इंजिनला एक उत्तम पर्याय आहे.
ही ट्रेन ८९ किलोमीटर अंतराचा प्रवास करेल आणि या मार्गावर १२ लहान स्टेशन्स असतील. हायड्रोजनचा वापर करून, या प्रकल्पाचा उद्देश कार्बन उत्सर्जन कमी करणे आणि जीवाश्म इंधनावरील अवलंबित्व कमी करणे हा आहे. हा प्रकल्प भारताच्या हरित वाहतूक व्यवस्थेच्या ध्येयांशी सुसंगत आहे. जरी हा एक ऐतिहासिक शुभारंभ असला तरी, भारतीय परिस्थितीत हायड्रोजन तंत्रज्ञान कसे कार्य करते याचे मूल्यांकन करण्यासाठी हा एक प्रायोगिक प्रकल्प (pilot project) आहे.
आर्थिक आणि कार्यान्वयन दृष्टिकोन
गुंतवणूकदार आणि बाजार विश्लेषकांसाठी, हा प्रकल्प भविष्यातील रेल्वे पायाभूत सुविधांवरील खर्चासाठी एक चाचणी ठरेल. हायड्रोजन ऊर्जेकडे वळण्यासाठी मोठे भांडवली खर्च आवश्यक आहेत, विशेषतः रिफ्यूलिंग इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि फ्युएल सेल तंत्रज्ञान उभारण्यासाठी. इंडियन रेल्वेज आणि संबंधित उत्पादकांना हायड्रोजनची किंमत डिझेल किंवा इलेक्ट्रिक ऊर्जेच्या तुलनेत किती परवडणारी आहे, हे सिद्ध करण्याचे मोठे आव्हान असेल. जर हा पायलट यशस्वी आणि किफायतशीर ठरला, तर फ्युएल सेल विकास, ग्रीन हायड्रोजन उत्पादन आणि विशेष रोलिंग स्टॉक उत्पादनामध्ये मोठ्या संधी निर्माण होऊ शकतात.
भविष्यातील वाटचाल आणि जोखीम
जगभरात वाहतुकीसाठी हायड्रोजन तंत्रज्ञान अजूनही सुरुवातीच्या टप्प्यात आहे. ग्रीन हायड्रोजन उत्पादनाचा उच्च खर्च आणि स्टेशन्सवर मोठ्या प्रमाणात पायाभूत सुविधा बदलण्याची गरज यासारख्या प्रमुख जोखमी आहेत. डिझेल गाड्यांना हायड्रोजनने बदलण्याची दीर्घकालीन आर्थिक व्यवहार्यता हायड्रोजन पुरवठा साखळीची स्थिरता आणि जास्त प्रवासी वाहतूक हाताळण्यासाठी तंत्रज्ञानाची परिपक्वता यावर अवलंबून असेल. नवीन तंत्रज्ञानाच्या वापरासाठी सुरुवातीला सरकारी अनुदानाची किंवा दीर्घकालीन धोरणात्मक समर्थनाची आवश्यकता असते.
गुंतवणूकदारांसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
गुंतवणूकदारांनी जिन्द-सोनीपत सेवेच्या कार्यान्वयन कामगिरीवर लक्ष ठेवावे. विशेषतः इंधन वापर, डाउनटाइम आणि देखभाल खर्च यांसारख्या मेट्रिक्समधून हायड्रोजन रेल्वे भारतात किती प्रमाणात फायदेशीर ठरू शकते याचा अंदाज येईल. याव्यतिरिक्त, ग्रीन हायड्रोजन पायाभूत सुविधांसाठी सरकारी अनुदान आणि हायड्रोजन-रेडी लोकोमोटिव्हच्या उत्पादनात खाजगी क्षेत्राचा सहभाग याबद्दलच्या आगामी घोषणा या क्षेत्राच्या भविष्यातील वाढीच्या क्षमतेचे महत्त्वाचे निर्देशक ठरतील.