भारत-चीन विमान सेवा पूर्ववत! दिल्ली-बीजिंग थेट उड्डाणे सुरु; आर्थिक संबंधांना नवी दिशा

विमान सेवा पूर्ववत: महत्त्वाचे हवाई मार्ग पुन्हा सुरु

चीनची एअर चायना (Air China) कंपनी बीजिंग-दिल्ली मार्गावर मंगळवार, शुक्रवार आणि रविवार अशा आठवड्यातून तीन दिवस उड्डाणे पुन्हा सुरु करत आहे. याआधी, १८ एप्रिल रोजी चायना इस्टर्न एअरलाइन्स (China Eastern Airlines) ने कुनमिंग-कोलकाता मार्गावर सेवा सुरु केली होती, तर २९ मार्च रोजी इंडिगो (IndiGo) ने कोलकाता-शांघाय मार्गावर उड्डाणे सुरु केली. कोरोना साथीच्या काळात आणि २०२० च्या सीमेवरील संघर्षानंतर बंद पडलेले हे महत्त्वाचे हवाई मार्ग आता पुन्हा सुरु झाले आहेत. यामागे व्यापार, पर्यटन आणि दोन्ही देशांमधील देवाणघेवाण वाढवण्याचा उद्देश असल्याचे अधिकाऱ्यांनी सांगितले आहे, जेणेकरून संबंध स्थिर करता येतील.

विमान सेवेच्या पुनरुज्जीवनासोबत आर्थिक संबंधही सुधारत आहेत

विमान सेवा पुन्हा सुरु होणे हे दोन्ही देशांमधील सुधारत असलेल्या आर्थिक संबंधांशी जोडलेले आहे. चालू आर्थिक वर्ष FY२५-२६ मध्ये चीन पुन्हा एकदा भारताचा सर्वात मोठा व्यापारी भागीदार बनला असून, द्विपक्षीय व्यापार १५१.१ अब्ज डॉलर पर्यंत पोहोचला आहे. मात्र, भारताची चीनसोबतची व्यापारी तूट ११२.१६ अब्ज डॉलर पर्यंत वाढली आहे. मार्च २०२६ मध्ये, भारताने चीनसाठी थेट परदेशी गुंतवणूक (FDI) नियमांमध्ये शिथिलता आणली, ज्यामुळे महत्त्वाच्या क्षेत्रांमध्ये चीनच्या थेट गुंतवणुकीला प्रोत्साहन मिळेल आणि भारताच्या उत्पादन क्षेत्राला आधार मिळेल. भारत २०२६ मध्ये BRICS चे अध्यक्षपद भूषवणार आहे, जे वाढत्या सहकार्याचे संकेत देते.

एअरलाइन्स मागणी आणि आर्थिक दबावांचा सामना करत आहेत

भारतातील आघाडीची एअरलाइन इंडिगो, जी देशांतर्गत बाजारात सुमारे ६४% हिस्सा ठेवते, ती चीनमधील मार्गांचा विस्तार करत आहे. एप्रिल महिन्यातील आकडेवारीनुसार, या उड्डाणांना प्रवाशांकडून चांगली मागणी आहे, जिथे प्रवासी भार (load factor) ६८% ते ८५% पर्यंत आहे. मात्र, या मागणीच्या विरोधात चिनी एअरलाइन्सची आर्थिक स्थिती चिंताजनक आहे. एअर चायनाचे बाजार मूल्य एप्रिल २०२६ मध्ये ११.६ अब्ज डॉलर होते आणि त्याचा पी/ई रेशो (P/E ratio) -४४.३३ नकारात्मक होता. मार्चमध्ये झॅक्स रिसर्चने (Zacks Research) या शेअरला 'स्ट्रॉंग सेल' (Strong Sell) रेटिंग दिली होती. चायना इस्टर्न एअरलाइन्सचा पी/ई रेशो मार्च २०२६ मध्ये -५०.७ इतका नकारात्मक होता. आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातील एकूण विमान वाहतूक क्षेत्र २०२६ मध्ये ७.३% वाढण्याची अपेक्षा आहे, ज्यात भारत आणि चीन आघाडीवर असतील. २०३० पर्यंत भारत जगातील तिसरे सर्वात मोठे विमान वाहतूक बाजारपेठ बनण्याचा अंदाज आहे. मात्र, पुरवठा साखळीतील समस्या आणि कर्मचाऱ्यांची टंचाई यामुळे प्रवासी भार वाढत आहे, ज्यामुळे तिकीट दरांना आधार मिळत आहे परंतु वाढीला मर्यादा येत आहेत.

द्विपक्षीय संबंधांमध्ये अजूनही आव्हाने कायम

सहकार्य वाढीचे संकेत मिळत असले तरी, अनेक मोठी आव्हाने अजूनही कायम आहेत. एअर चायना आणि चायना इस्टर्न एअरलाइन्स सारख्या चिनी सरकारी एअरलाइन्स मोठ्या तोट्यात आणि नकारात्मक पी/ई रेशोमुळे आर्थिक अडचणींचा सामना करत आहेत. विश्लेषकांचा एअर चायनाबद्दल 'विक्री करा' (Sell) असा सर्वानुमतीने कल आहे. चीनसोबत भारताची व्यापारी तूट वाढतच चालली आहे, जिथे आयात निर्यातीपेक्षा खूप जास्त आहे. सीमेवरील वाद आणि शक्ती संतुलनासारखे मूळ मुद्दे, राजनैतिक प्रयत्नांनंतरही कायम आहेत. जागतिक विमान वाहतूक क्षेत्रातही पुरवठा साखळीतील समस्या, कर्मचारी टंचाई आणि युद्धांमुळे आलेल्या आर्थिक परिणामांचा सामना करावा लागत आहे. भारत चीनकडून आयात होणाऱ्या भागांवर आणि पुरवठा साखळ्यांवर अवलंबून आहे, ही एक प्रमुख समस्या आहे, जरी भारत आपल्या स्त्रोतांमध्ये विविधता आणण्याचा प्रयत्न करत आहे.

भविष्यातील वाटचाल: गुंतागुंतीच्या परिस्थितीत वाढ

विश्लेषकांच्या मते, २०३० पर्यंत आशिया-पॅसिफिक प्रदेशात प्रवासी वाहतुकीत मोठी वाढ अपेक्षित आहे, ज्यात भारत आणि चीन आघाडीवर असतील. भारताची विमान वाहतूक बाजारपेठ येत्या काही वर्षांत लक्षणीय वाढ साधेल, ज्याला वाढता मध्यमवर्ग आणि पायाभूत सुविधा प्रकल्पांचा आधार मिळेल. द्विपक्षीय संबंधांमधील बदल, जसे की शिथिल गुंतवणूक नियम आणि BRICS मधील वाढती जवळीक, हे गुंतागुंतीच्या संबंधांचे व्यावहारिक व्यवस्थापन दर्शवतात. तथापि, भविष्यातील प्रगती बीजिंगच्या भारताच्या सामरिक हितसंबंधांचा विचार करण्याच्या तयारीवर अवलंबून असेल, जी बाब वाढता अविश्वास आणि प्रादेशिक प्रतिस्पर्धामुळे आणखी गुंतागुंतीची झाली आहे.