डोमेस्टिक फ्लाईट्सना इंधन दराची ढाल, आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे वगळली
पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायू मंत्रालय तसेच नागरी उड्डाण मंत्रालय यांनी डोमेस्टिक एअरलाइन्ससाठी एव्हिएशन टर्बाइन फ्युएल (ATF) च्या दरातील वाढीवर मर्यादा घालण्याचा निर्णय घेतला आहे. हार्मोन सामुद्रधुनीतील (Strait of Hormuz) व्यत्ययांमुळे जागतिक इंधन दरात 100% पेक्षा जास्त वाढ झाली आहे. या पार्श्वभूमीवर हा निर्णय घेण्यात आला आहे. 1 एप्रिल 2026 पासून, डोमेस्टिक एअरलाइन्ससाठी ATF च्या दरात होणारी वाढ 25% पर्यंत मर्यादित राहील. यामुळे जागतिक दरातील तीव्र चढ-उतारामुळे डोमेस्टिक विमान भाडे अचानक वाढणार नाही. सध्या 1 एप्रिल 2026 रोजी दिल्लीत ATF ची किंमत ₹1,04,927 प्रति किलोलीटर आहे. मात्र, ही किंमत मर्यादा आंतरराष्ट्रीय उड्डाणांसाठी लागू नाही, त्यांना पूर्ण बाजारभावाने इंधन खरेदी करावे लागेल. यामुळे दोन्ही प्रकारची उड्डाणे चालवणाऱ्या एअरलाइन्ससाठी इंधनाच्या खर्चात तफावत निर्माण होईल. गेल्या चार आठवड्यात जागतिक जेट फ्यूलच्या दरात दुप्पट वाढ झाली असून, मार्च 2026 मध्ये ब्रेंट क्रूड ऑइल $126 प्रति बॅरल पर्यंत पोहोचले होते.
विमान वाहतूक क्षेत्रावर वाढत्या खर्चाचा दबाव आणि तोटा
भारतीय विमान वाहतूक उद्योग सध्या वाढत्या खर्चामुळे प्रचंड दबावाखाली आहे. रेटिंग एजन्सी ICRA ने या क्षेत्राचे आउटलुक (Outlook) 'Negative' केले आहे. भू-राजकीय तणाव, रुपयाची घसरण आणि ATF दरातील वाढ ही यामागील प्रमुख कारणे आहेत. आर्थिक वर्ष 2026 साठी डोमेस्टिक प्रवासी वाहतूक वाढ 0-3% राहण्याचा अंदाज आहे, जो पूर्वीच्या अंदाजापेक्षा लक्षणीयरीत्या कमी आहे. तर आंतरराष्ट्रीय वाहतूक 7-9% वाढेल असा अंदाज आहे. FY2026 मध्ये या उद्योगाला ₹17,000 ते ₹18,000 कोटी निव्वळ तोटा होण्याची शक्यता आहे. इंधनाचा खर्च ऑपरेटिंग खर्चाच्या 30-40% आहे, तर इतर खर्चांपैकी 35-50% देयके अमेरिकन डॉलरमध्ये होतात. यामुळे एअरलाइन्स चलन घसरणीला आणि जागतिक किमतीतील धक्क्यांना अधिक बळी पडतात. याव्यतिरिक्त, पुरवठा साखळी आणि इंजिनच्या समस्यांमुळे सुमारे 13-15% एअरलाइन विमाने ग्राउंडेड (Grounded) आहेत, ज्यामुळे कामकाजावर परिणाम होत आहे.
किंमतीतील तफावत वाढवते एअरलाइन्सची चिंता
जरी सरकारने डोमेस्टिक फ्लाईट्ससाठी इंधन दरावरील मर्यादा घातली असली तरी, डोमेस्टिक आणि आंतरराष्ट्रीय ATF दरातील तफावत नवीन आव्हाने निर्माण करत आहे. ज्या एअरलाइन्स आंतरराष्ट्रीय मार्गांवर अधिक आहेत, त्यांना डोमेस्टिक मार्गांवर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या एअरलाइन्सपेक्षा प्रति लिटर जास्त इंधन खर्च येईल, ज्यामुळे स्पर्धेत तफावत वाढू शकते. हार्मोन सामुद्रधुनीतील (Strait of Hormuz) व्यत्यय, जो जागतिक तेलाचा सुमारे 20% मार्ग आहे, यामुळे 1970 नंतरची सर्वात मोठी ऊर्जा पुरवठा बाधा निर्माण झाली आहे. या किंमतीतील अस्थिरतेमुळे एअरलाइन कंपन्यांच्या नफ्यावर परिणाम होत आहे, विशेषतः SpiceJet सारख्या कंपन्यांसाठी. SpiceJet ची आर्थिक लवचिकता कमी आहे आणि त्यांचे फ्यूल हेजिंग (Fuel Hedging) मर्यादित आहे, जे त्यांच्या गरजेच्या केवळ 15% पुरतेच आहे. डॉलर-आधारित खर्चावरील उद्योगाचे अवलंबित्व पाहता, रुपयाच्या घसरणीमुळे नफ्यावर अधिक परिणाम होतो. एअरलाइन्स तेल कंपन्यांशी 'क्रॅक स्प्रेड' (Crack Spread) - ATF किमतीचा एक भाग - मर्यादित ठेवण्यावर चर्चा करत आहेत, जेणेकरून अत्यंत वाढीव खर्चाला आळा बसेल.
अनिश्चिततेच्या सावटाखाली भविष्य
जागतिक ऊर्जा दरातील अस्थिरता आणि भू-राजकीय तणावामुळे भारतीय विमान वाहतूक क्षेत्रासमोर अनिश्चिततेचा काळ आहे. ICRA च्या अंदाजानुसार, FY2026 मध्ये डोमेस्टिक वाहतूक 0-3% आणि आंतरराष्ट्रीय वाहतूक 7-9% वाढेल. एअरलाइन्स इंधनाचा वाढलेला खर्च प्रवाशांवर भाड्याद्वारे किती प्रमाणात टाकू शकतात हे महत्त्वाचे ठरेल, कारण यामुळे किंमत-संवेदनशील बाजारात मागणी कमी होण्याचा धोका आहे. एअरलाइन्स क्षमतेत बदल करू शकतात आणि ATF किंमत मॉडेलमध्ये संभाव्य बदलांवर लक्ष केंद्रित केले जात आहे. मार्केट लीडर IndiGo, आपल्या मजबूत ऑपरेशनल आणि आर्थिक स्थितीमुळे, या आव्हानांना अधिक चांगल्या प्रकारे तोंड देण्यास सज्ज आहे, विशेषतः आर्थिकदृष्ट्या तणावाखाली असलेल्या प्रतिस्पर्धकांच्या तुलनेत.