भारतातील विमान कंपन्या संकटात! इंधन, डॉलर दरवाढीमुळे तिकीट महागणार, तोटा वाढणार

वाढत्या खर्चामुळे विमान कंपन्या हैराण

भारतीय विमान वाहतूक क्षेत्र सध्या वाढत्या एव्हिएशन टर्बाइन फ्युएल (ATF) च्या किमती, रुपयाचे अवमूल्यन आणि भू-राजकीय अस्थिरतेमुळे तीव्र आर्थिक दबावाखाली आहे. ATF चा खर्च हा एअरलाइन्सच्या एकूण ऑपरेटिंग खर्चाच्या 30-40% असतो, जो मध्य पूर्वेतील संघर्ष आणि $105 प्रति बॅरल च्या जवळपास असलेल्या कच्च्या तेलाच्या किमतींमुळे वाढला आहे. डॉलरच्या तुलनेत रुपया घसरल्याने विमानांचे लीज (leases) आणि देखभाल (maintenance) यांसारखे डॉलर-आधारित खर्च अधिक महाग झाले आहेत, जे एकूण खर्चाच्या अंदाजे 35-50% आहेत. फेडरेशन ऑफ इंडियन एअरलाइन्सने इशारा दिला आहे की, इंधनाच्या किमती आणखी वाढल्यास एअरलाइन्सना विमाने थांबवावी लागतील. यावर उपाय म्हणून, २३ मार्च २०२६ पासून डोमेस्टिक एअरफेअर कॅप्स (domestic airfare caps) हटवण्यात आले आहेत, ज्यामुळे एअरलाइन्स वाढलेला खर्च ग्राहकांकडून वसूल करू शकतील आणि नफा वाढवू शकतील.

प्रमुख एअरलाइन्स आर्थिक संकटात

प्रमुख एअरलाइन्सना मोठ्या आर्थिक अडचणींचा सामना करावा लागत आहे. मार्केट लीडर IndiGo (InterGlobe Aviation) चा ऑगस्ट २०२५ पर्यंत सुमारे 64.2% मार्केट शेअर आहे. कंपनीने FY25 मध्ये $915 दशलक्ष चा नफा नोंदवला असला तरी, त्यांच्यावर ₹67,088.40 कोटींचे कर्ज आहे. IndiGo चे शेअर्स 34.43 ते 52.96 च्या पीई (PE) रेशोवर ट्रेड करत आहेत. याउलट, SpiceJet गंभीर आर्थिक संकटात आहे, ज्याचा पीई रेशो -0.91 ते -2.9 आहे आणि अर्निंग्स पर शेअर (EPS) नकारात्मक आहे. कमी इंटरेस्ट कव्हरेज रेशो आणि खराब सेल्स ग्रोथमुळे कंपनीच्या दीर्घकालीन अस्तित्वावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे, तिचे मार्केट कॅपिटलायझेशन सुमारे ₹1,564 कोटी आहे. टाटा ग्रुपच्या मालकीच्या Air India ने FY25 मध्ये ₹78,600 कोटी महसुलावर ₹10,859 कोटी चा एकत्रित नेट लॉस नोंदवला आहे, आणि त्यांच्यावर ₹26,879.60 कोटींचे कर्ज आहे. या आव्हानांमध्येही, IndiGo सारख्या भारतीय लो-कॉस्ट कॅरियर्सनी अनेक जागतिक कंपन्यांपेक्षा जास्त ऑपरेटिंग प्रॉफिट मार्जिन राखले आहे, कारण त्यांचे कर्मचारी आणि विमानतळ शुल्क कमी आहे. FY2026 मध्ये डोमेस्टिक पॅसेंजर ट्रॅफिक वाढ 0-3% राहण्याचा अंदाज आहे, जो मागील कालावधीपेक्षा लक्षणीय घट दर्शवतो.

ऑपरेशनल अडथळे आणि नियामक दबाव

या क्षेत्राचा इतिहास अस्थिरतेने भरलेला आहे, जिथे Kingfisher Airlines, Jet Airways आणि Go First सारख्या अनेक एअरलाइन्स जास्त कर्ज, ऑपरेशनल अकार्यक्षमता आणि अस्थिर खर्चामुळे बंद पडल्या आहेत. सध्याची परिस्थिती मागील दबावांची आठवण करून देते, जिथे उच्च इंधन दर आणि चलनाचे अवमूल्यन हे एक कठीण 'डबल व्हॅमी' (double whammy) ठरत आहेत. पश्चिम आशियातील चालू असलेल्या भू-राजकीय तणावाचा थेट परिणाम कच्च्या तेलाच्या आणि जेट फ्युएलच्या किमतींवर होतो, जो या उद्योगाच्या आर्थिक संघर्षात एक पुनरावृत्ती होणारा घटक आहे. डायरेक्टोरेट जनरल ऑफ सिव्हिल एव्हिएशन (DGCA) ने अलीकडेच पायलट फॅटिग मॅनेजमेंटसाठी (pilot fatigue management) नवीन नियम लागू केले आहेत, ज्यात दर आठवड्याला 48 तास विश्रांती बंधनकारक आहे, जे EASA आणि FAA सारख्या जागतिक संस्थांनी ठरवलेल्या मानकांपेक्षा जास्त आहेत. तथापि, IndiGo मधील ऑपरेशनल अडथळ्यांमुळे काही नवीन नियमांचे तात्पुरते निलंबन झाले, ज्यामुळे नियामक सुरक्षा आवश्यकता आणि ऑपरेशनल वास्तव यातील तणाव दिसून येतो.

उद्योगाचे भविष्य अंधूक

इन्वेस्टमेंट इन्फॉर्मेशन अँड क्रेडिट रेटिंग एजन्सी ऑफ इंडिया लिमिटेड (ICRA) ने भारतीय विमान वाहतूक उद्योगावरील आउटलूक 'स्टेबल' वरून 'निगेटिव्ह' मध्ये बदलला आहे. ICRA ला FY2026 मध्ये उद्योगाचे निव्वळ नुकसान ₹17,000–₹18,000 कोटी पर्यंत वाढण्याची अपेक्षा आहे, जी पूर्वीच्या अंदाजांपेक्षा लक्षणीय वाढ आहे. या डाउनग्रेडचे श्रेय वाढत्या भू-राजकीय तणाव, चलनाचे अवमूल्यन आणि इंधन दरातील वाढ यांना दिले जात आहे, ज्यामुळे खर्चाचा दबाव वाढण्याची आणि मागणीतील वाढीला धोके निर्माण होण्याची शक्यता आहे.

उद्योगाचा दृष्टिकोन आणि प्रवाशांवर परिणाम

डोमेस्टिक एअरफेअर कॅप्स (domestic airfare caps) हटवल्याने, एअरलाइन्स आता वाढलेला खर्च थेट ग्राहकांवर टाकण्यास सज्ज आहेत. तथापि, यामुळे प्रवाशांच्या परवडण्यावर (affordability) अनिश्चितता निर्माण झाली आहे आणि मागणी कमी होण्याचा धोका आहे, ज्यामुळे कमी ट्रॅफिक आणि वाढलेल्या खर्चामुळे एक दुष्टचक्र (vicious cycle) निर्माण होऊ शकते. FY2026 साठी ICRA चा निगेटिव्ह इंडस्ट्री आउटलूक, लक्षणीय निव्वळ नुकसानीचा अंदाज दर्शवतो, जो नजीकच्या भविष्यात एक आव्हानात्मक परिस्थिती सूचित करतो. भारतीय विमान वाहतूक बाजारात वाढ अपेक्षित असली तरी, नजीकच्या काळात तिकीट दर वाढण्याची आणि एअरलाइन्स ऑपरेशनल स्थिरता शोधत असताना क्षमतांमध्ये (capacity) समायोजन होण्याची शक्यता आहे. मार्केटमधील वाढ असूनही, खर्च व्यवस्थापन आणि भांडवली कार्यक्षमतेतील (capital efficiency) उद्योगाचे सततचे प्रश्न चिंतेचे कारण आहेत. या आव्हानांवर मात करण्यासाठी उद्योगाची क्षमता स्थिर भू-राजकीय परिस्थिती, चलनातील हालचाली आणि प्रवासी वाढीव प्रवास खर्च स्वीकारण्यास किती तयार आहेत यावर अवलंबून असेल.