भारताचे विमानतळ क्षेत्र: 'कॅपॅसिटी' वाढली, पण 'डेब्ट'चा डोंगर डोक्यावर?

भारताचे विमानतळ क्षेत्र एका मोठ्या बदलातून जात आहे. देशात नवीन विमानतळ सुविधांमुळे गर्दी कमी होण्यास मदत होणार आहे. यामुळे वार्षिक 40 दशलक्ष पेक्षा जास्त प्रवाशांना सामावून घेण्याची क्षमता वाढणार आहे, विशेषतः दिल्ली आणि मुंबईसारख्या मोठ्या शहरांतील विमानतळांवरील ताण कमी होईल.

क्षमता वाढ आणि गर्दीतून सुटका

देशभरातील विमानतळ पायाभूत सुविधांमध्ये क्रांती घडत आहे. दिल्ली NCR, मुंबई MMR आणि गोवा यांसारख्या प्रमुख महानगरांजवळ नवीन विमानतळ सुविधा सुरू होत आहेत. यामुळे यावर्षी वार्षिक 40 दशलक्ष प्रवाशांची अतिरिक्त क्षमता निर्माण होणार आहे. सध्या दिल्ली आणि मुंबईसारखी जुनी विमानतळे क्षमतेपेक्षा जास्त वापरली जात आहेत, जी 87% पर्यंत भरलेली आहेत. हे नवीन विमानतळ न्यूयॉर्क आणि लंडनसारखी जागतिक मॉडेल्स फॉलो करतील, जिथे वाहतूक विभागली जाते. FY30 पर्यंत, ही नवीन विमानतळे या प्रदेशातील 20-25% वाहतूक हाताळतील अशी अपेक्षा आहे. मात्र, सद्यस्थितीत विमान वाहतूक वाढ 0-1% राहण्याची शक्यता आहे, पण पुढील वर्षात ती 6-7% पर्यंत वाढेल असा अंदाज आहे.

कंपन्यांची स्पर्धा आणि आर्थिक ताण

या विस्ताराचे नेतृत्व GMR Airports Infrastructure आणि Adani Airports Holdings या कंपन्या करत आहेत. GMR Airports Infrastructure चे मार्केट कॅप अंदाजे ₹42,300 कोटी आहे, तर Adani Airports Holdings चे मार्केट कॅप सुमारे ₹1.2 लाख कोटी आहे. GMR दिल्ली, हैदराबाद आणि गोव्यात काम करत आहे, तर Adani सात विमानतळांचे व्यवस्थापन करते. मात्र, दोन्ही कंपन्यांवर कर्जाचा मोठा भार आहे. FY25 मध्ये GMR ला नेट लॉस झाला, तरीही FY26 साठी ₹100 अब्ज (INR 100 Billion) भांडवली खर्चाचे नियोजन आहे. Adani ने FY25 मध्ये 20% महसूल वाढ नोंदवली असली तरी, त्यांचे कर्जही जास्त आहे. या कंपन्यांचे P/E रेशो जास्त किंवा लागू होत नाहीत, कारण त्यांचे भांडवली खर्च खूप मोठे आहेत. विश्लेषकांचे मत विभागलेले आहे, काहींना भविष्यातील वाढीची अपेक्षा आहे, तर काहीजण वेळेवर प्रकल्प पूर्ण होणे आणि कर्ज फेडण्याची क्षमता यावर चिंता व्यक्त करत आहेत.

ऐतिहासिक अस्थिरता आणि आर्थिक वातावरण

भूतकाळात, जेव्हा विमानतळ क्षेत्रात मोठे इन्फ्रास्ट्रक्चर डेव्हलपमेंट (Infrastructure Development) झाले, तेव्हा शेअर बाजारात मोठी अस्थिरता दिसून आली होती. 2025 मध्ये GMR Airports Infrastructure च्या शेअर्समध्ये सुमारे 30% वाढ झाली, तर Adani Airports Holdings मध्ये 45% वाढ झाली. सध्या भारताचा GDP FY27 पर्यंत 6.5% ने वाढण्याची अपेक्षा आहे, जी हवाई प्रवासासाठी सकारात्मक आहे. मात्र, सुमारे 5% महागाईमुळे (Inflation) ऐच्छिक (Leisure) प्रवासावर परिणाम होऊ शकतो. भारतीय विमानतळ आर्थिक नियामक प्राधिकरणाचे (AERA) नियमनही महत्त्वाचे आहे.

धोके: अंमलबजावणीची आव्हाने आणि कर्जाचा बोजा

पुढील काळात विमानतळ विस्ताराच्या कामात काही धोके आहेत. नवीन विमानतळांपर्यंत पोहोचण्यासाठी कनेक्टिव्हिटी (Connectivity) इन्फ्रास्ट्रक्चरचा विकास अपेक्षेपेक्षा हळू झाल्यास, किंवा नवीन आणि जुन्या ऑपरेटरमधील स्पर्धा वाढल्यास, नवीन सुविधांमध्ये प्रवाशांची संख्या वाढण्यास वेळ लागू शकतो. GMR आणि Adani सारख्या कंपन्यांवरील कर्जाचा मोठा भार हे मोठे आव्हान आहे. यामुळे त्यांना व्याजदरातील बदलांचा फटका बसू शकतो आणि अनपेक्षित समस्यांना सामोरे जाण्याची त्यांची क्षमता कमी होऊ शकते. लहान शहरांमध्ये (Non-metro regions) नवीन विमानतळांवर प्रवाशांची संख्या अपेक्षेप्रमाणे न वाढण्याचा धोकाही आहे.

भविष्यातील वाटचाल आणि विश्लेषकांचे मत

या सर्व धोक्यांनंतरही, भारतीय विमान प्रवाशांची संख्या FY30 पर्यंत 580 दशलक्ष पर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. वाढता मध्यमवर्ग आणि शहरीकरणामुळे ही वाढ अपेक्षित आहे. मात्र, यातून चांगला परतावा मिळणे हे कंपन्यांच्या कार्यक्षमतेवर, वेळेवर विकास करण्यावर आणि वाहतूक व्यवस्थापनावर अवलंबून आहे. विश्लेषकांच्या मते, GMR Airports Infrastructure साठी ₹95-105 ची लक्ष्य किंमत (Target Price) आहे, तर Adani Airports Holdings च्या बाबतीत महसूल वाढीची अपेक्षा आहे, पण मूल्यांकन (Valuation) आणि कर्जाबद्दल चिंता कायम आहे. या आव्हानांवर मात केल्यास, या क्षेत्राला मोठी संधी आहे.