CCI चा IndiGo वर डोमिनंट मार्केट पोझिशनचा गैरवापर केल्याचा आरोप
भारतीय स्पर्धा आयोग (CCI) ने IndiGo विरोधात एका व्यापक चौकशीचे आदेश दिले आहेत. कंपनी आपल्या बाजारातील वर्चस्वाचा (dominant market position) गैरवापर करत आहे का, हे तपासले जाईल. हा निर्णय डिसेंबर २०२५ च्या सुरुवातीला झालेल्या IndiGo च्या मोठ्या ऑपरेशनल संकटाच्या पार्श्वभूमीवर आला आहे. त्यावेळी हजारो IndiGo फ्लाईट्स रद्द झाल्या होत्या, ज्यामुळे प्रवाशांना प्रचंड मनस्ताप झाला आणि विमान तिकिटांच्या दरात मोठी वाढ झाली होती. CCI च्या ४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी जारी केलेल्या १६ पानांच्या आदेशात, कंपनीच्या त्यावेळच्या कृती स्पर्धा कायद्याचे उल्लंघन करणाऱ्या होत्या का, यावर लक्ष केंद्रित केले आहे. IndiGo चा भारतीय देशांतर्गत विमान वाहतूक बाजारात ६५% हिस्सा आहे. त्यामुळे, आयोग हा तपास करत आहे की IndiGo ने जाणीवपूर्वक "कृत्रिम तुटवडा" (artificial scarcity) निर्माण केला आणि प्रवाशांना मर्यादित केले का, ज्यामुळे स्पर्धा कायद्याच्या कलम 4(2)(b)(i) आणि 4(2)(a)(i) चे उल्लंघन होऊ शकते. प्रवाशांना मर्यादित पर्याय मिळाले आणि त्यांना रद्द झालेल्या फ्लाईट्स स्वीकारण्याशिवाय किंवा खूप जास्त दरात रीबुक करण्याशिवाय दुसरा मार्ग नव्हता.
ऑपरेशनल गोंधळ आणि नियामक कारवाई
CCI च्या हस्तक्षेपाला कारणीभूत ठरलेले संकट मुख्यत्वे IndiGo ची नवीन पायलट विश्रांती आणि ड्युटी नियमांसाठी तयारी नसणे, ज्यामुळे पायलटची मोठी कमतरता निर्माण झाली होती. IndiGo ने स्वतः या नियमांच्या अंमलबजावणीत "चुकीचा अंदाज आणि नियोजनातील त्रुटी" (misjudgement and planning gaps) असल्याचे मान्य केले होते. या ऑपरेशनल अपयशामुळे ५ डिसेंबर २०२५ रोजी २,३०० पैकी १,६०० पेक्षा जास्त फ्लाईट्स रद्द झाल्या, आणि ३ ते ५ डिसेंबर दरम्यान एकूण २,५०७ फ्लाईट्स रद्द झाल्या. या गोंधळामुळे IndiGo वर ₹२२.२० कोटींचा दंड ठोठावण्यात आला होता आणि व्यवस्थापनाला चेतावणीही देण्यात आली होती. IndiGo चा युक्तिवाद होता की हा विषय DGCA च्या अधिकारक्षेत्रात येतो, परंतु CCI ने हा दावा फेटाळून लावला आणि स्पर्धाविरोधी कृत्यांवरील आपले अधिकारक्षेत्र स्पष्ट केले. DGCA ने CCI ला चौकशीसाठी सर्व विमान कंपन्यांची प्रवासी संख्या, मार्गांची माहिती, मार्केट शेअर आणि सरासरी हवाई भाड्यांसारखा विस्तृत डेटा पुरवला आहे.
बाजारातील स्पर्धा आणि IndiGo ची मक्तेदारी
IndiGo द्वारे dominante मार्केट पोझिशनचा कथित गैरवापर हा त्यांच्या विस्तृत मार्केट नियंत्रणाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाचा आहे. कंपनी ९५० पेक्षा जास्त देशांतर्गत मार्गांवर उड्डाणे करते, त्यापैकी ६०० पेक्षा जास्त मार्ग असे आहेत जिथे IndiGo ला कोणतीही स्पर्धा नाही. CCI ने नमूद केले आहे की अशा उच्च एकाग्रतेमुळे (high concentration) प्रमुख कंपन्या स्पर्धात्मक दबावाशिवाय स्वतंत्रपणे काम करू शकतात. डिसेंबर २०२५ मध्ये या गोंधळामुळे IndiGo चा मार्केट शेअर ५९.६% पर्यंत घसरला असला तरी, त्यांनी २०२५ वर्षाचा शेवट ६४% वार्षिक मार्केट शेअरने केला. याउलट, एअर इंडिया ग्रुप (Air India आणि Air India Express सह) चा डिसेंबर २०२५ मध्ये मार्केट शेअर २९.६% पर्यंत वाढला. SpiceJet चा मार्केट शेअर नोव्हेंबरमधील ३.७% वरून डिसेंबरमध्ये ४.३% पर्यंत वाढला, तर Akasa Air ने सुमारे ५.२% मार्केट शेअर कायम राखला. जगातील सर्वात वेगाने वाढणाऱ्या देशांतर्गत बाजारात, स्वस्त दरातील विमान कंपन्यांचा (LCCs) सुमारे ६९% हिस्सा आहे. त्यामुळे, बाजारात वर्चस्व असणे बेकायदेशीर नसले तरी, संधीसाधू किंमत किंवा मार्केटमध्ये प्रवेश नाकारणे यासारख्या गैरवापरामुळे कंपनीच्या तीन वर्षांच्या सरासरी उलाढालीच्या १०% पर्यंत मोठा दंड होऊ शकतो.
भविष्यातील वाटचाल आणि आयोगाची भूमिका
CCI ची चौकशी, जी ९० दिवसांत पूर्ण होण्याची अपेक्षा आहे, IndiGo च्या कृतीमुळे त्यांच्या dominante मार्केट पोझिशनचा गैरवापर झाला आहे की नाही हे निश्चित करेल, ज्यामुळे त्यांना लक्षणीय आर्थिक दंड लागू शकतो. IndiGo चा स्टॉक ४ फेब्रुवारी २०२६ रोजी सुमारे ₹४,९६०.७० वर व्यवहार करत होता, गेल्या वर्षभरात शेअरमध्ये १४.१७% ची वाढ झाली आहे. कंपनीचे मार्केट कॅपिटलायझेशन सुमारे ₹१.९१ ट्रिलियन आहे. IndiGo च्या व्यवस्थापनाने ऑपरेशनल त्रुटी मान्य केल्या असल्या तरी, CCI चा भर बाजारातील शक्तीचा गैरवापर कसा केला गेला यावर असेल. भारतीय विमान वाहतूक क्षेत्राची वाढ मजबूत आहे, २०२५ मध्ये देशांतर्गत हवाई वाहतूक ३% पेक्षा जास्त वाढली आहे. CCI चा हा तपास या क्षेत्रातील स्पर्धा कायद्याच्या अंमलबजावणीसाठी एक बेंचमार्क ठरू शकतो.