Bengaluru-Goa Vande Bharat: वेस्टर्न घाटच्या आव्हानांमुळे वेगावर प्रश्नचिन्ह? प्रीमियम भाडे परवडणार का?

### वेग विरुद्ध वास्तव: वेस्टर्न घाटचे आव्हान

Bengaluru-Goa Vande Bharat Express चा मार्ग वेस्टर्न घाटच्या अतिशय कठीण भूभागातून जातो. हे लक्षात घेता, 160 kmph पेक्षा जास्त वेगाने धावण्यासाठी बनवलेली ही ट्रेन या मार्गावर सरासरी 50 kmph पेक्षाही कमी वेगाने धावू शकते. काही ठिकाणी तीव्र वळणे आणि अवघड चढण यामुळे ट्रेनचा वेग ताशी 30 kmph पर्यंत खाली येऊ शकतो. यामुळे, Vande Bharat ची 'सेमी-हाय-speed' आणि 'प्रीमियम' ओळख या मार्गावर टिकेल का, यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे.

दक्षिण पश्चिम रेल्वे, दक्षिण रेल्वे आणि कोकण रेल्वे कॉर्पोरेशन लिमिटेडने रेल्वे बोर्डाला सादर केलेल्या अहवालात या भूभागातील अडचणी स्पष्ट केल्या आहेत. येसवंतपूर ते मडगाव दरम्यानचा 13 तास, 10 मिनिटांचा प्रवास, जो आठवड्यातून 6 दिवस चालेल, त्यात हसन, सकळेशपूर, सुब्रमण्य रोड आणि पाडिल येथे थांबे असतील. मात्र, हा वेग सध्याच्या येसवंतपूर-वास्को द गामा एक्स्प्रेससारखाच (जी 13.5 ते 15 तास घेते) असू शकतो. यामुळे Vande Bharat चा वेगवान पर्याय म्हणून असलेला फायदा कमी होऊ शकतो, विशेषतः जास्त संचालन खर्च पाहता.

### Vande Bharat ची कामगिरी आणि पायाभूत सुविधांचे वास्तव

जगभरातील हाय-speed रेल्वेसाठी विशेष आणि आधुनिक रुळांची आवश्यकता असते, जी 160 kmph किंवा त्याहून अधिक वेग सक्षम करू शकतील. भारतात Vande Bharat ट्रेन 160-180 kmph वेगासाठी बनवल्या असल्या तरी, रुळांच्या मर्यादा आणि इतर कारणांमुळे त्यांचा सरासरी वेग 76 kmph ते 83 kmph च्या दरम्यान असतो. दिल्ली-वाराणसी सारखे मार्ग सरासरी 95 kmph वेगाने धावतात, तर कोईंबतूर-बंगळूरु Vande Bharat सारखे मार्ग 58 kmph वेगाने धावतात, जे अनेकदा पारंपरिक एक्स्प्रेस गाड्यांपेक्षाही कमी आहे. 16 डब्यांच्या Vande Bharat ट्रेनची किंमत सुमारे ₹115-120 कोटी आहे, जी पारंपरिक LHB डब्यांच्या गाड्यांपेक्षा (ज्यांची किंमत ₹60-70 कोटी अधिक इंजिन) खूप जास्त आहे.

वेस्टर्न घाटमधील भूभाग सतत अभियांत्रिकी आव्हाने उभी करतो. कोकण रेल्वेचा भाग हा तीव्र चढण, अनेक पूल, बोगदे आणि भूस्खलनाच्या धोक्यामुळे ओळखला जातो. याच वेस्टर्न घाटमधील सकळेशपूर-सुब्रमण्य रोड या 55 किमी लांबीच्या मार्गाचे अलीकडील विद्युतीकरण (Electrification) हे याचेच उदाहरण आहे. या कामासाठी ₹93.55 कोटी खर्च आले. या पार्श्वभूमीवर, Vande Bharat च्या वेगाचा पूर्ण फायदा घेण्यासाठी रुळांमध्ये मोठी गुंतवणूक आवश्यक आहे, जी प्रत्येक मार्गासाठी आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य नसू शकते.

### प्रीमियम सेवेची मर्यादा: जेव्हा भूगोलामुळे वेग मंदावतो

Bengaluru-Goa Vande Bharat Express चा प्रस्तावित मार्ग या प्रीमियम ट्रेन सेवेसाठी एक मोठे जोखमीचे उदाहरण आहे. जेव्हा हाय-speedसाठी ओळखली जाणारी ट्रेन भौगोलिक कारणांमुळे ताशी 30 kmph वेगाने धावण्यासाठी भाग पाडली जाते, तेव्हा तिच्या प्रीमियम भाड्याचे समर्थन करणे कठीण होते. प्रवाशांना असे वाटू शकते की ही केवळ एका महागड्या सामान्य सेवेपेक्षा वेगळी नाही. यामुळे अपेक्षित प्रवासी संख्या कमी होऊ शकते, विशेषतः जर वेळेतील बचतीच्या तुलनेत भाड्याचा फरक जास्त असेल.

शिवाय, अशा कठीण मार्गांवर जास्त वेगाने धावण्यासाठी बनवलेल्या ट्रेनला कमी वेगाने चालवल्याने तिची झीज वाढू शकते आणि दीर्घकाळात देखभालीचा खर्च वाढू शकतो. 'मेक इन इंडिया' उपक्रमाचा भाग म्हणून Vande Bharat रेल्वे प्रवासात बदल घडवण्यासाठी बनवली जात असली तरी, अनेक मार्गांवर अपेक्षित वेग न मिळणे हे नेटवर्कच्या मर्यादा दर्शवते. कोकण रेल्वेचा भाग असलेल्या या मार्गावर हवामानामुळे होणारे व्यत्यय आणि रुळांची देखभाल ही ऐतिहासिक आव्हाने आहेत. त्यामुळे, रुळांच्या पायाभूत सुविधांमध्ये लक्षणीय सुधारणा न करता अशा मार्गावर प्रीमियम Vande Bharat सेवा सुरू करणे हे प्रवाशांना निराश करू शकते आणि आर्थिकदृष्ट्या तोट्याचे ठरू शकते.

### भविष्यातील वाटचाल: अपेक्षा आणि वास्तवाचा समतोल

Bengaluru-Goa Vande Bharat Express चे अंतिम वेळापत्रक आणि सुरू होण्याची तारीख रेल्वे बोर्डाच्या पुढील मूल्यांकनानंतरच ठरेल. या मार्गाचे यश प्रवाशांच्या वेगाबद्दलच्या अपेक्षा आणि वेस्टर्न घाटमुळे निर्माण होणाऱ्या नैसर्गिक मर्यादांवर अवलंबून असेल. Vande Bharat कार्यक्रम 2047 पर्यंत हजारो ट्रेनसेट तैनात करण्याच्या ध्येयाने विस्तारत असला तरी, Bengaluru-Goa सारखे मार्ग हे उच्च आकांक्षी वेग आणि भूगोलाच्या व्यावहारिक मर्यादा तसेच आर्थिक व्यवहार्यता यांचा समतोल साधण्यासाठी महत्त्वपूर्ण अभ्यास ठरतील. वेस्टर्न घाटमधील अवघड भागांचे विद्युतीकरण पायाभूत सुविधा सुधारण्याची बांधिलकी दर्शवते, परंतु सर्व मार्गांवर Vande Bharat च्या वेगाचा पुरेपूर फायदा घेण्यासाठी आवश्यक असलेल्या रुळ सुधारणांची गती ही एक दीर्घकालीन विकासात्मक आव्हान आहे.