इंधनाच्या दरात विक्रमी वाढ
पश्चिम आशियातील वाढत्या तणावामुळे भारतीय विमान वाहतूक क्षेत्राला मोठा धक्का बसला आहे. 1 एप्रिल 2026 पासून दिल्लीत एव्हिएशन टर्बाइन फ्युएल (ATF) च्या किमतीत 115% पेक्षा जास्त वाढ होऊन त्या ₹2,07,341.22 प्रति किलोलीटरवर पोहोचल्या आहेत. या दरवाढीचे मुख्य कारण म्हणजे पश्चिम आशियातील संघर्ष, ज्यामुळे जागतिक क्रूड ऑईलचे दर $105-$119 प्रति बॅरलपर्यंत पोहोचले आहेत. हॉरमुझ सामुद्रधुनीतील (Strait of Hormuz) घडामोडींमुळे पुरवठ्याची चिंता वाढली आहे, ज्यामुळे कंपन्यांचा खर्च वाढला आहे. फेब्रुवारी 2026 च्या अखेरीस सुरू झालेल्या संघर्षामुळे मार्चमध्येही इंधनाच्या दरात मोठी वाढ झाली होती.
उच्च इंधन खर्चामुळे कंपन्यांच्या नफ्यावर गदा, दरी वाढणार
विमान कंपन्यांच्या एकूण ऑपरेटिंग खर्चापैकी 30-40% वाटा ATF चा असतो. अशा परिस्थितीत इंधनाच्या दरात झालेली ही प्रचंड वाढ कंपन्यांच्या नफ्यावर गंभीर परिणाम करणारी आहे. सध्याच्या अंदाजानुसार, चालू आर्थिक वर्षात (FY26) विमान कंपन्या ₹17,000-₹18,000 कोटी तोट्यात जाऊ शकतात, ज्यामुळे ICRA सारख्या रेटिंग एजन्सीने या क्षेत्रासाठी 'Negative' आउटलुक दिला आहे. बाजारपेठेत 62-65% हिस्सा असलेल्या IndiGo (InterGlobe Aviation) सारख्या कंपन्यांकडे आर्थिक बळकटी आहे. त्यांचे कार्यक्षम ऑपरेशन्स आणि युनिफॉर्म फ्लीट यामुळे त्यांना फायदा आहे. IndiGo चा P/E रेशो 34.43 ते 52.96 च्या दरम्यान आहे. IndiGo ने देखील इंधन सरचार्ज (Fuel Surcharge) वाढवला असून, आणखी वाढीचा विचार करत आहे. याउलट, SpiceJet कंपनी आधीच आर्थिक अडचणीत आहे. SpiceJet चा P/E रेशो -0.91 ते -2.9 आहे आणि विक्री वाढीचा दरही कमी आहे. त्यांची इंधन हेजिंग (Fuel Hedging) क्षमता केवळ 15% आहे, जी जागतिक सरासरी 60-80% पेक्षा खूपच कमी आहे. यामुळे त्यांना किमतीतील बदलांचा मोठा फटका बसत आहे, ज्यामुळे त्यांची आर्थिक स्थिती आणखी बिकट झाली आहे.
सरकारकडून दिलासा देण्याचे प्रयत्न, प्रवाशांना तिकीट दरात वाढ
फेब्रुवारीच्या उत्तरार्धापासून ATF च्या किमती जवळपास दुप्पट झाल्याने, विमान कंपन्यांना त्यांचा खर्च भागवण्यासाठी मार्ग शोधावा लागत आहे. आधी एअर इंडियाने (Air India) इंधन सरचार्ज वाढवला आहे, आणि IndiGo तसेच SpiceJet सारख्या कंपन्याही याच मार्गावर विचार करत आहेत. विश्लेषकांच्या मते, विमान कंपन्या हा वाढीव खर्च काही प्रमाणात प्रवाशांवर टाकणार असल्याने देशांतर्गत हवाई तिकीट दरात 5-10% वाढ होण्याची शक्यता आहे. केंद्रीय नागरी विमान वाहतूक मंत्री राम मोहन नायडू यांनी तेल कंपन्यांशी चर्चा करत ATF किंमत मॉडेलमध्ये बदल करण्याचा विचार सुरू केला आहे. तसेच, राज्य सरकारांना ATF वरील VAT (Value Added Tax) कमी करण्याचे आवाहन केले आहे, कारण दिल्लीत हा दर 25% तर उत्तर प्रदेशात केवळ 1% आहे.
व्यापक आर्थिक परिणाम
इंधनाच्या वाढत्या किमतींचा केवळ विमान वाहतूक क्षेत्रावरच नव्हे, तर संपूर्ण अर्थव्यवस्थेवर दूरगामी परिणाम होऊ शकतो. क्रूड ऑईलच्या किमतीतील प्रत्येक $10 ची वाढ CPI महागाईत 0.55-0.60% आणि WPI मध्ये 0.80-1.00% वाढ करू शकते. यामुळे ग्राहकांची खर्च करण्याची क्षमता कमी होते, आणि प्रवासासारख्या अनावश्यक खर्चात घट होऊ शकते. तसेच, वाढत्या आयात खर्चामुळे रुपया कमकुवत होऊ शकतो, ज्यामुळे विमानांचे डॉलरमधील पेमेंट अधिक महाग होईल. याचा GDP वाढीवरही 0.25-0.27% परिणाम होण्याची शक्यता आहे. सध्याची भू-राजकीय परिस्थिती आणि ऊर्जा किमतींवरील त्याचा थेट परिणाम, भारतासारख्या आयात-अवलंबित अर्थव्यवस्थेची आणि त्यांच्या विमान वाहतूक क्षेत्राची संवेदनशीलता दर्शवते.