जम्मू-काश्मीरमधील वस्त्रोद्योगात वाढ, पण हातमाग कलाकारांचे उत्पन्न मात्र जैसे थे!

जम्मू-काश्मीरमधील वस्त्रोद्योगात विरोधाभास

जम्मू आणि काश्मीरमधील वस्त्रोद्योग क्षेत्रात एक वेगळाच विरोधाभास दिसून येत आहे. एकीकडे, सरकारी आकडेवारीनुसार या क्षेत्राची निर्यात २०२५-२६ या आर्थिक वर्षात ₹850 कोटी पेक्षा जास्त होण्याची अपेक्षा आहे. रोजगारातही वाढ होत असल्याचा दावा केला जात आहे.

मात्र, दुसरीकडे पारंपरिक हातमाग विणकर, जे काश्मिरी शालसारख्या (Kani shawl) नाजूक कलाकृतींसाठी ओळखले जातात, त्यांची परिस्थिती वेगळी आहे.

कलाकारांसाठी आर्थिक आव्हान

अनेक स्थानिक विणकरांना उद्योगातील वाढीचा फायदा मिळत नाहीये. प्रीमियम हातमागाच्या वस्तू तयार करण्यासाठी खूप वेळ लागतो. एका काश्मिरी शालीला तयार करायला सहा महिन्यांपेक्षा जास्त कालावधी लागू शकतो. या वस्तूंची बाजारात किंमत जास्त असूनही, विणकरांना महिन्याला केवळ ₹6,000 ते ₹7,000 पर्यंत उत्पन्न मिळत आहे. यामुळे तरुणांचा या पारंपरिक कलेकडे कल कमी होत असून ते अधिक स्थिर नोकरीच्या शोधात आहेत.

प्रशासकीय बदलांचा परिणाम

विनकरांसमोरील आव्हानांना २०१९ मध्ये कलम ३७० रद्द झाल्यानंतर झालेल्या प्रशासकीय बदलांशी जोडले जात आहे. स्थानिक सरकारने हातमाग आणि हस्तकला विभागांचे विलीनीकरण करून एकच विभाग तयार केला. उद्योग प्रतिनिधींच्या मते, यामुळे हातमागासाठी असलेल्या विशेष योजनांवर परिणाम झाला आहे. या विलीनीकरणामुळे हातमाग क्षेत्राला पूर्वी मिळणारे विशेष लक्ष आणि धोरणात्मक अंमलबजावणी कमी झाली आहे.

धोरणांचा पुनर्विचार करण्याची मागणी

हातमाग सहकारी संस्थांच्या संघटनांनी स्वतंत्र हातमाग विभाग पुनर्संचयित करण्याची मागणी केली आहे, जेणेकरून या कलेच्या विशिष्ट गरजा पूर्ण करता येतील. या विनंत्या असूनही, विभाजने पुन्हा करण्याची कोणतीही अधिकृत हालचाल झालेली नाही. या पार्श्वभूमीवर, क्षेत्र-स्तरीय समर्थन योजना कशा राबवल्या जात आहेत आणि त्या कारागिरांपर्यंत पोहोचत आहेत का, यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. या उद्योगातील एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे, अधिकारी या उत्पन्न दरीला कमी करण्यासाठी आणि पारंपरिक कला कौशल्ये जतन करण्यासाठी कोणती आर्थिक किंवा संरचनात्मक पावले उचलतात हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.