हवामान बदलामुळे जीवघेणा ओझोन वाढतोय: लाखो लोक धोक्यात, UN अहवालात आरोग्य आणि पिकांसाठी धोक्याचा इशारा!

हवामान बदलामुळे ओझोन पातळी वाढण्याचा UN अहवालाचा इशारा

संयुक्त राष्ट्रांचा एक प्रमुख अहवाल, ग्लोबल एन्व्हायर्नमेंट आउटलूक (GEO-7), हवामान बदलामुळे जागतिक स्तरावर हानिकारक ट्रोपोस्फेरिक ओझोन (O3) च्या पातळीत लक्षणीय वाढ झाली असल्याचे अधोरेखित करतो. ही वाढ मानवी आरोग्य, कृषी आणि परिसंस्थांसाठी गंभीर धोके निर्माण करत आहे.

आरोग्यावर परिणाम

• स्मॉगचा (smog) एक मुख्य घटक असलेला ट्रोपोस्फेरिक ओझोन, वाढत्या जागतिक तापमानामुळे, विशेषतः शहरी भागात अधिक प्रमाणात आढळत आहे.
• 2000 ते 2019 दरम्यान, मानवांचे ओझोन एक्सपोजर वार्षिक 0.25 पार्ट्स प्रति अब्ज (ppb) ने वाढले.
• या एक्सपोजरमुळे जगभरात पाच लाखांहून अधिक अकाली मृत्यूंना हातभार लागल्याचा अंदाज आहे.
• त्याच दोन दशकांच्या काळात, ओझोन एक्सपोजरशी संबंधित मृत्यूदरात 46% ची लक्षणीय वाढ झाली.
• दक्षिण अमेरिका, आफ्रिका, पश्चिम युरोप आणि दक्षिण व आग्नेय आशियातील शहरांमध्ये लोकसंख्या-भारित ओझोन सांद्रता 24% पेक्षा जास्त वाढली आहे.

कृषी आणि परिसंस्थांवरील परिणाम

• आरोग्याव्यतिरिक्त, वाढलेली ओझोन पातळी वनस्पती आणि पिकांवरही प्रतिकूल परिणाम करते, ज्यामुळे अन्न सुरक्षेवर परिणाम होतो.
• ओझोन वनस्पतींना हानी पोहोचवते, जैवविविधता कमी करते आणि महत्त्वपूर्ण परिसंस्था सेवांवर परिणाम करते.
• हे वनस्पतींची वाढ, बाष्पोत्सर्जन (evapotranspiration) आणि जलचक्र प्रक्रिया लक्षणीयरीत्या बदलते.
• 2020 मध्ये, 59% युरोपियन जंगले संरक्षणासाठी आवश्यक असलेल्या ओझोनच्या गंभीर मर्यादेपलीकडे गेली होती.
• 2019 मध्ये 35 युरोपियन देशांमध्ये गहू उत्पादनाला जमिनीवरील ओझोनमुळे €1,418 दशलक्षचे आर्थिक नुकसान झाले.

कारणीभूत घटक

• वाढते तापमान, अधिक वारंवार आणि तीव्र जंगलातील आग (wildfires) आणि दीर्घकाळ चालणारे परागकणांचे (pollen) हंगाम यामुळे वायू प्रदूषण वाढते.
• जागतिक मिथेन (CH4) सांद्रतेत वाढ झाली आहे, जी एकूण ओझोन भारात सुमारे 35% योगदान देते.
• जरी काही ठिकाणी ओझोनची सर्वोच्च पातळी कमी झाली असली तरी, नायट्रोजन डायऑक्साइड (NO2) उत्सर्जनात घट झाल्याने मिथेनचा वाढता प्रभाव भरून निघत असल्याने, मूलभूत पातळी वाढत आहे.
• जागतिक स्तरावर, 99% लोकसंख्या वायू प्रदूषणाच्या हानिकारक प्रभावांच्या संपर्कात आहे.

स्ट्रॅटोस्फेरिक वि. ट्रोपोस्फेरिक ओझोन

• हा अहवाल ट्रोपोस्फेरिक ओझोन (हानिकारक, जमिनीवरची) आणि स्ट्रॅटोस्फेरिक ओझोन (फायदेशीर, संरक्षक थर) यांच्यातील फरक स्पष्ट करतो.
• मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉलमुळे (Montreal Protocol) स्ट्रॅटोस्फेरिक ओझोन थर पूर्ववत होत आहे.
• तथापि, अभूतपूर्व जंगलातील आग यांसारख्या तीव्र घटनांमुळे स्ट्रॅटोस्फिअरमध्ये एरोसोल (aerosols) इंजेक्ट होऊ शकतात, ज्यामुळे या संरक्षक थराला तात्पुरते नुकसान पोहोचू शकते.

परिणाम

• या बातमीचा सार्वजनिक आरोग्य प्रणालींवर महत्त्वपूर्ण परिणाम होतो, ज्यामुळे उत्तम वायु गुणवत्ता देखरेख आणि शमन धोरणांची आवश्यकता आहे.
• कृषी क्षेत्राला थेट आर्थिक नुकसान आणि दीर्घकालीन अन्न सुरक्षेसाठी धोक्यांचा सामना करावा लागतो, ज्यामुळे वस्तूंच्या किमती आणि जागतिक अन्न पुरवठा साखळ्यांवर परिणाम होऊ शकतो.
• विमा कंपन्यांना आरोग्य आणि पीक नुकसानीशी संबंधित दाव्यांमध्ये वाढ दिसू शकते.
• जगभरातील समाजांना हवामान बदलाच्या परिणामानुसार वायु गुणवत्तेशी जुळवून घ्यावे लागेल आणि ते कमी करावे लागेल, ज्यामुळे शहरी नियोजन आणि पर्यावरण धोरणांवर परिणाम होईल.
• Impact Rating: 7/10

कठीण शब्दांचे स्पष्टीकरण

• ट्रोपोस्फेरिक ओझोन (O3): हा खालच्या वातावरणातील (ट्रोपोस्फीअर) एक हानिकारक वायू आहे जो स्मॉग आणि श्वसन समस्यांमध्ये योगदान देतो.
• अब्ज भाग (ppb): सांद्रता (concentration) मोजण्याचे एकक, जे एका अब्ज हवेच्या भागांमध्ये एका पदार्थाचा किती भाग आहे हे दर्शवते.
• मिथेन (CH4): हा एक शक्तिशाली हरितगृह वायू आहे जो ट्रोपोस्फेरिक ओझोन तयार होण्यास देखील मदत करतो.
• नायट्रोजन डायऑक्साइड (NO2): हा ओझोन तयार होण्यास योगदान देणारा वायू आहे आणि वाहतूक व औद्योगिक प्रदूषणाचा निर्देशक आहे.
• एरोसोल (Aerosols): वातावरणात तरंगणारे लहान घन कण किंवा द्रवाचे थेंब, जे हवामान आणि ओझोन पातळीवर परिणाम करू शकतात.
• स्ट्रॅटोस्फेरिक ओझोन: वरच्या वातावरणातील ओझोन थर जो पृथ्वीला हानिकारक अतिनील (UV) किरणांपासून वाचवतो.
• मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल: ओझोन थराला संरक्षित करण्यासाठी तयार केलेला एक आंतरराष्ट्रीय करार, ज्यामध्ये ओझोन क्षीणतेसाठी जबाबदार असलेल्या अनेक पदार्थांना टप्प्याटप्प्याने बंद केले आहे.