व्ही.ओ. चिदंबरनार (VOC) पोर्ट अथॉरिटीने 'PortGPT' नावाचे एक नवीन AI टूल लाँच केले आहे. सहान सिस्टीम्सने (Sahana Systems) विकसित केलेले हे टूल वापरणारे VOC पोर्ट हे भारतातील पहिले प्रमुख बंदर ठरले आहे. 'Maritime Amrit Kaal Vision 2047' या सरकारी योजनेअंतर्गत हे पाऊल उचलण्यात आले असून, याचा मुख्य उद्देश कामकाजाची कार्यक्षमता वाढवणे आहे.
काय घडले?
व्ही.ओ. चिदंबरनार (VOC) पोर्ट अथॉरिटीने 'PortGPT' नावाचे एक मोबाईल ऍप्लिकेशन लाँच केले आहे, जे जनरेटिव्ह AI (Generative AI) तंत्रज्ञानावर आधारित आहे. सहान सिस्टीम्सने कोरोवर प्लॅटफॉर्म (CoRover platform) आणि भारतGPT (BharatGPT) वापरून हे ऍप्लिकेशन विकसित केले आहे. यासोबतच, VOC पोर्ट हे एंटरप्राइझ-ग्रेड AI सोल्यूशन लागू करणारे भारतातील पहिले मोठे बंदर ठरले आहे. हे आधुनिकिकरण 'Maritime Amrit Kaal Vision 2047' या महत्त्वाकांक्षी सरकारी योजनेचा एक भाग आहे. या ऍप्लिकेशनमुळे पोर्ट अधिकाऱ्यांना दैनंदिन कामकाजात जलद आणि डेटा-आधारित माहिती मिळेल, ज्यामुळे कामांमध्ये सुसूत्रता येईल.
तंत्रज्ञान आणि गुंतवणूकदारांची भूमिका
भारतातील लॉजिस्टिक्स (Logistics) आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रासाठी हा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. यातून पायाभूत सुविधांमध्ये आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (Artificial Intelligence) समाकलित करण्याचा वाढता ट्रेंड दिसून येतो. सहान सिस्टीम्स, जे या ऍप्लिकेशनचे डेव्हलपर आहेत, ते स्वतः एक लिस्टेड तंत्रज्ञान कंपनी आहे. गुंतवणूकदार अशा प्रकल्पांवर बारकाईने लक्ष ठेवतात, कारण हे अशा कंपन्यांसाठी त्यांच्या विशेष AI सेवा गंभीर पायाभूत सुविधांमध्ये यशस्वीरित्या लागू करण्याच्या क्षमतेचे एक उदाहरण ठरते. जरी एका पोर्टमध्ये हे तंत्रज्ञान यशस्वी झाले असले, तरी कंपन्यांसाठी खरी संधी ही आहे की हे मॉडेल भारतातील इतर प्रमुख बंदरांमध्येही यशस्वीरित्या वापरले जाते का, जेणेकरून लॉजिस्टिक्स क्षेत्रातील विशेष तंत्रज्ञान पुरवठादारांसाठी उत्पन्नाचा एक नवीन मार्ग खुला होईल.
पर्यावरण आणि ESG वर लक्ष
AI टूलच्या लाँचिंगसोबतच, VOC पोर्ट अथॉरिटीने आपला पहिला 'सस्टेनेबिलिटी रिपोर्ट' (Sustainability Report) देखील सादर केला आहे. या अहवालात पोर्ट पर्यावरणाचे व्यवस्थापन कसे करत आहे, याची माहिती दिली आहे. अहवालानुसार, पोर्टच्या एकूण ऊर्जा वापरात नूतनीकरणक्षम ऊर्जा स्रोतांचा (Renewable energy sources) वाटा सुमारे 94% आहे. गेल्या चार वर्षांत निव्वळ कार्बन उत्सर्जनात 45% कपात केल्याचा आणि हाताळलेल्या प्रति टन मालामागे कार्बन तीव्रतेत 50% घट केल्याचा दावाही पोर्टने केला आहे. गुंतवणूकदारांसाठी हे आकडे महत्त्वाचे आहेत, कारण भारतातील पायाभूत सुविधा आणि लॉजिस्टिक्स कंपन्यांसाठी पर्यावरण, सामाजिक आणि प्रशासन (ESG) निकष अधिकाधिक महत्त्वाचे आणि तपासले जात आहेत. जास्त नूतनीकरणक्षम ऊर्जेचा वापर भविष्यात ऑपरेटिंग खर्च कमी करू शकतो आणि नियामक जोखीमही कमी करू शकतो.
क्षेत्रातील संदर्भ आणि डिजिटलायझेशन
'Maritime Amrit Kaal Vision 2047' अंतर्गत भारताचे बंदर क्षेत्र मोठे बदल अनुभवत आहे. जुन्या आणि मॅन्युअल प्रक्रियांऐवजी डिजिटल आणि स्वयंचलित वर्कफ्लो (Automated workflows) आणण्याचे उद्दिष्ट आहे, जेणेकरून कामाला लागणारा वेळ आणि खर्च कमी होईल. GenAI चा अवलंब करून, VOC पोर्ट माहितीच्या अडथळ्यांवर मात करण्याचा प्रयत्न करत आहे, ज्यामुळे बंदरातील कामकाज सोपे होईल. तथापि, अशा तंत्रज्ञानाचे यश कर्मचाऱ्यांकडून उच्च स्वीकृती दर आणि AI द्वारे अचूक डेटा प्रदान करण्याच्या विश्वासार्हतेवर अवलंबून असेल. प्रमाणित सॉफ्टवेअरच्या विपरीत, गंभीर पायाभूत सुविधांमधील AI साधनांना सतत अपडेट्स आणि विद्यमान प्रणालींशी काळजीपूर्वक एकत्रीकरण आवश्यक आहे.
गुंतवणूकदारांनी काय पाहावे?
येणाऱ्या तिमाहीत पोर्टकडून प्रत्यक्ष कामकाजाच्या कार्यक्षमतेत किती वाढ झाली आहे, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल. तंत्रज्ञान आणि लॉजिस्टिक्स क्षेत्रातील गुंतवणूकदार सहान सिस्टीम्स सारख्या कंपन्यांसाठी मोठी बाजारपेठ उघडली जात आहे का, याकडे लक्ष देतील. तसेच, पोर्टने जाहीर केलेले शाश्वतता (Sustainability) आकडे महत्त्वाचे बेंचमार्क आहेत; पोर्ट नूतनीकरणक्षम ऊर्जेचा उच्च वापर टिकवून ठेवतो का, हे पाहणे मालमत्तेच्या दीर्घकालीन खर्चाचे मूल्यांकन करण्यासाठी महत्त्वाचे ठरेल. शेवटी, गती शक्ती विश्वవిద్యपीठासोबतची (Gati Shakti Vishwavidyalaya) भागीदारी विशेष प्रतिभा असलेले मनुष्यबळ विकसित करण्याच्या दिशेने एक प्रयत्न दर्शवते, जे या डिजिटल आणि शाश्वत उपक्रमांच्या दीर्घकालीन यशासाठी आवश्यक आहे.