UPI आता वापरकर्त्यांची प्रायव्हसी (Privacy) जपण्यासाठी मोबाईल नंबर पूर्णपणे न दाखवता फक्त शेवटचे चार अंक दाखवणार आहे. पण या नवीन नियमांमुळे ओळख पडताळणी (Identity Verification) करणे अधिक कठीण होऊ शकते.
UPI मध्ये मोठे बदल
भारताची सर्वात मोठी डिजिटल पेमेंट सिस्टीम, युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI) आता वापरकर्त्यांच्या माहितीच्या बाबतीत मोठा बदल करण्याच्या तयारीत आहे. नवीन डिजिटल पर्सनल डेटा प्रोटेक्शन (DPDP) कायद्यानुसार, नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCI) ने सर्व UPI प्लॅटफॉर्म्सना आदेश दिले आहेत की, ट्रान्झॅक्शननंतर (Transaction) वापरकर्त्यांचे पूर्ण मोबाईल नंबर दाखवू नयेत. त्याऐवजी फक्त शेवटचे चार अंक दिसतील. यामुळे महिलांचा विशेषतः डेटा गैरवापर किंवा नको असलेल्या कॉल्सपासून बचाव होण्यास मदत होईल.
प्रायव्हसी विरुद्ध पेमेंटची सुरक्षा
UPI च्या सिस्टीममध्ये मोबाईल नंबर हा एक महत्त्वाचा आधार आहे, ज्यावरून समोरची व्यक्ती खरी आहे की नाही हे तपासले जाते. खासकरून असंघटित क्षेत्रात (Informal Economy) व्यवहार करणाऱ्या करोडो लोकांसाठी, समोरच्या व्यक्तीचे नाव आणि मोबाईल नंबरचे शेवटचे काही अंक पाहून पैसे पाठवण्याची खात्री मिळते. पण आता नंबर हायड केल्यामुळे, प्रायव्हसी जपण्याचे उद्दिष्ट आणि UPI ला विश्वासार्ह बनवणारे ओळख पडताळणीचे (Verification) महत्त्वाचे निकष यात संघर्ष निर्माण झाला आहे.
QR कोड आणि VPA ट्रान्झॅक्शनमधील धोके
आजकाल मर्चंट पेमेंटसाठी (Merchant Payments) QR कोडचा वापर वाढला आहे, पण यातही प्रायव्हसीच्या त्रुटी आहेत. अनेक व्हर्च्युअल पेमेंट ॲड्रेस (VPA) हे फोन नंबरवरच आधारित असतात. QR कोड स्कॅन केल्यावर ही माहिती उघड होऊ शकते, ज्यामुळे नको असलेले कॉल्स किंवा मेसेज येऊ शकतात. DPDP कायद्यानुसार, ही वैयक्तिक माहिती कशी वापरली जाईल यावर कडक नियम आहेत. त्यामुळे, अज्ञात ॲलिआस (Anonymous Aliases) वापरणे हा एक पर्याय आहे, पण यामुळे ओळख लपवून फसवणूक (Identity Spoofing) करण्याचा धोका वाढतो. जर वापरकर्त्याला पैसे कोणाला पाठवत आहोत याची खात्रीच पटली नाही, तर स्कॅम्स (Scams) आणि अनधिकृत व्यवहारांची (Unauthorized Transactions) शक्यता वाढते.
UPI ची भविष्यातील नियमावली
आता भारतीय फायनान्शियल रेग्युलेटर्ससमोर (Financial Regulators) एक मोठे आव्हान आहे. त्यांना UPI सिस्टीमला डेटा प्रोटेक्शनच्या आधुनिक मानकांनुसार बदलायचे आहे, पण त्याच वेळी फसवणुकीचे प्रमाण वाढू नये याचीही काळजी घ्यायची आहे. UPI दर महिन्याला अब्जावधी ट्रान्झॅक्शन्स हाताळते, त्यामुळे ओळख पडताळणीच्या मॉडेलमध्ये कोणताही बदल करताना त्याची कसून चाचणी करणे आवश्यक आहे. सध्या पेमेंट ॲप्स (Payment Apps) अशा पद्धती शोधत आहेत, ज्यामुळे व्यवहार सुरक्षित राहील आणि संवेदनशील संपर्क माहिती (Sensitive Contact Information) अनावश्यकपणे कोणालाही शेअर केली जाणार नाही. अंतिम डिझाइन कसे असेल, यावरच UPI ची सुलभता आणि दीर्घकालीन सुरक्षितता अवलंबून असेल.