AIच्या जगात नवी रणधुमाळी: अमेरिकेचा 'AI स्टॅक' वापराचा दबाव की भारताची स्वदेशी क्रांती?

अमेरिकेचा AI स्टॅक वापरण्याचे आवाहन

अमेरिकेचे वरिष्ठ धोरण सल्लागार श्रीराम कृष्णन यांनी एका कार्यक्रमात स्पष्ट केले की, भारतासारख्या मित्र राष्ट्रांनी आपली आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) सोल्यूशन्स 'अमेरिकन AI स्टॅक'वर आधारित असावीत. या 'स्टॅक'मध्ये Nvidia आणि AMD सारख्या कंपन्यांचे AI चिप्स, Google चे TPUs, तसेच कंपन्यांचे स्वतःचे AI मॉडेल्स आणि त्यावर आधारित ऍप्लिकेशन्सचा समावेश आहे. अमेरिकेचा उद्देश हा आहे की, जागतिक स्तरावर त्यांच्या तंत्रज्ञानाचा वापर व्हावा आणि AI इनोव्हेशनसाठी तेच स्टँडर्ड (Standard) ठरावे. जागतिक AI मार्केट 2026 पर्यंत $2.52 ट्रिलियन डॉलर्सपर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे. Nvidia सध्या AI चिप मार्केटमध्ये 80% पेक्षा जास्त हिस्सेदारीसह आघाडीवर आहे, तर OpenAI चे GPT मॉडेल्स 57% युजर्स वापरतात.

भारताची स्वदेशी AI महत्त्वाकांक्षा

अमेरिकेच्या या आवाहनासोबतच, Sarvam, Bharatgen आणि Gnani.ai या तीन भारतीय स्टार्टअप्सनी पूर्णपणे भारतात विकसित केलेले स्वदेशी लार्ज लँग्वेज (Large Language) आणि व्हॉइस AI मॉडेल्स सादर केले. Sarvam ने 30-billion आणि 105-billion पॅरामीटरची मॉडेल्स, Gnani.ai ने टेक्स्ट-टू-स्पीच (Text-to-Speech) मॉडेल आणि Bharatgen ने 17-billion पॅरामीटरचे बहुभाषिक मॉडेल लॉन्च केले. हे स्वदेशी तंत्रज्ञान भारताच्या 'स्ट्रॅटेजिक ऑटोनॉमी' (Strategic Autonomy) आणि तंत्रज्ञानातील स्वावलंबनाच्या ध्येयाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. यामुळे OpenAI, Google आणि Meta सारख्या विदेशी कंपन्यांवरील अवलंबित्व कमी होईल. भारत सरकारने IndiaAI मिशन अंतर्गत राष्ट्रीय AI कॉम्प्युट कपॅसिटी (Compute Capacity) 58,000 GPUs पर्यंत वाढवण्याची योजना आखली आहे आणि त्यासाठी $217 अब्ज डॉलर्सची तरतूद केली आहे. भारताच्या विशिष्ट भाषिक गरजा आणि शासनासारख्या क्षेत्रांसाठी AI विकसित करण्यावर भर दिला जात आहे.

भू-राजकीय (Geopolitical) खेळी

अमेरिकेची AI तंत्रज्ञान 'स्टॅक' निर्यातीची रणनीती चीनसोबतच्या भू-राजकीय स्पर्धेशी जोडलेली आहे. मित्र राष्ट्रांना अमेरिकन तंत्रज्ञानावर आधारित AI विकसित करण्यास सांगून, अमेरिका आपले नेतृत्व मजबूत करू इच्छिते आणि प्रतिस्पर्ध्यांचा AI क्षमतांवरील प्रवेश मर्यादित करू इच्छिते. अमेरिका आणि चीन सध्या AI स्टॅकवर वर्चस्व गाजवत आहेत, ज्यामुळे अनेक राष्ट्रांसमोर एक स्पष्ट पर्याय निर्माण झाला आहे. ही स्पर्धा जागतिक सेमीकंडक्टर पुरवठा साखळीत बदल घडवत आहे. भारतीय कंपन्यांची स्वदेशी AI क्षमतांचा विकास एक वेगळा मार्ग दर्शवतो, ज्यामुळे अमेरिकेच्या वर्चस्वाला आव्हान मिळू शकते.

स्पर्धात्मक AI इकोसिस्टम

जागतिक स्तरावर AI क्षेत्रात मोठी स्पर्धा आहे. AI चिप मार्केटमध्ये Nvidia चे वर्चस्व आहे, तर AMD आपली उपस्थिती वाढवत आहे. Google चे TPUs देखील महत्त्वाचे आहेत. लार्ज लँग्वेज मॉडेल्समध्ये OpenAI आघाडीवर आहे, त्यानंतर Google चे Gemini आणि PaLM 2 आहेत, तसेच ओपन-सोर्स (Open-source) मॉडेल्सचीही वाढती संख्या आहे. भारतीय स्टार्टअप्स लहान आणि अधिक कार्यक्षम मॉडेल्स विकसित करून या क्षेत्रात स्वतःचे स्थान निर्माण करण्याचा प्रयत्न करत आहेत. Zoho चे संस्थापक श्रीधर वेम्पू यांनी या दृष्टिकोनाचे समर्थन केले आहे, कारण हे भारताच्या गरजा आणि खर्चासाठी आवश्यक आहे.

आव्हाने आणि धोके

स्वदेशी AI विकसित करण्याच्या महत्त्वाकांक्षेपलीकडे, भारताच्या नव्याने उदयास येत असलेल्या AI इकोसिस्टमसमोर मोठी आव्हाने आहेत. अमेरिकन AI स्टॅकवर पूर्णपणे अवलंबून राहिल्यास दीर्घकालीन तांत्रिक अवलंबित्व वाढू शकते, ज्यामुळे 'स्ट्रॅटेजिक ऑटोनॉमी'चे मूळ तत्त्व धोक्यात येऊ शकते. अमेरिकन आणि चिनी टेक कंपन्यांनी केलेले प्रचंड R&D (Research & Development) आणि कॉम्प्युट (Compute) खर्चासमोर भारतीय स्टार्टअप्ससाठी मोठी आव्हाने आहेत. भू-राजकीय अस्थिरता, जसे की अमेरिकेचे निर्यात नियंत्रण (Export Controls), पुरवठा साखळीत व्यत्यय आणू शकते. तसेच, AI क्षेत्रातील प्रतिभावान तज्ञांना आकर्षित करणे आणि त्यांना टिकवून ठेवणे हे एक जागतिक आव्हान आहे.

भविष्यातील वाटचाल

AI वरील जागतिक खर्च 2026 पर्यंत $2.52 ट्रिलियन डॉलर्सवर पोहोचण्याची अपेक्षा आहे. अमेरिकेची AI स्टॅक निर्यातीची रणनीती जागतिक नेतृत्वासाठी आहे, तर भारताची 'आत्मनिर्भर भारत' मोहीम स्वदेशी क्षमता विकसित करण्यावर आणि बाह्य अवलंबित्व कमी करण्यावर केंद्रित आहे. भविष्यात या स्पर्धात्मक दृष्टिकोन, राष्ट्रीय हितसंबंध आणि AI तंत्रज्ञानाच्या वेगवान उत्क्रांतीचा संगम पाहायला मिळेल.