UPI व्यवहार एप्रिलमध्ये थोडे घसरले, पण डिजिटल पेमेंटचा 'बोलबाला' कायम! नवी नियमावली आणि वाढीचा वेग

एप्रिल 2026 मध्ये UPI व्यवहारांमध्ये मार्चच्या तुलनेत किरकोळ घट झाली असली तरी, ही आकडेवारी UPI प्रणालीची सखोल ताकद दर्शवते. आर्थिक वर्षाच्या शेवटी मार्च महिन्यात झालेल्या विक्रमी व्यवहारांनंतर एप्रिलमधील ही अल्पशी घट अपेक्षित होती. या सातत्यपूर्ण वाढीमुळे UPI चे डिजिटल पेमेंटमधील वाढते महत्त्व अधोरेखित होते. ही आकडेवारी UPI प्रणालीच्या मजबूत आरोग्याची साक्ष देते.

UPI प्रणालीमध्ये बाजारातील एकाधिकारशाही (Market Concentration) ही एक मोठी समस्या आहे. PhonePe चा बाजारात 45% वाटा आहे, तर Google Pay 33% सह दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. हे दोघे मिळून 83% पेक्षा जास्त व्यवहार हाताळतात. या परिस्थितीमुळे NPCI (National Payments Corporation of India) ने नवीन स्पर्धा वाढवण्यासाठी ॲप्सच्या बाजारपेठेतील वाट्यावर मर्यादा घालण्याचा विचार सुरू केला आहे. Paytm जरी 6.5% मूल्य वाट्यासह तिसऱ्या क्रमांकावर असले तरी, ते अजूनही खूप मागे आहे. यामुळे भविष्यातील नवनवीन कल्पना आणि लहान पेमेंट सेवा पुरवणाऱ्या कंपन्यांसाठी समान संधी यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण होत आहे.

एप्रिलमधील किरकोळ घट असूनही, UPI ची गती सुधारली आहे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, उच्च-मूल्याच्या व्यवहारांमध्ये झालेली वाढ दर्शवते की UPI चा वापर आता केवळ लहान पेमेंटसाठीच नाही, तर मोठ्या आर्थिक व्यवहारांसाठीही होत आहे. गेल्या दशकात, UPI एक नवीन पेमेंट पद्धती म्हणून सुरू झाली होती, पण आता ती डिजिटल पायाभूत सुविधांचा अविभाज्य भाग बनली आहे. आर्थिक वर्ष 2025-26 मध्ये, UPI ने तब्बल 24,162 कोटी पेक्षा जास्त व्यवहार पूर्ण केले, ज्यांचे एकूण मूल्य ₹314 लाख कोटी होते. 2025 मध्ये $150 अब्ज पेक्षा जास्त मूल्याची भारतीय फिनटेक मार्केट (Fintech Market) मोठ्या प्रमाणात या UPI वरच अवलंबून आहे.

बाजारात वेगाने बदलणारे नियामक वातावरण (Regulatory Landscape) खूप महत्त्वाचे आहे. RBI (Reserve Bank of India) डिजिटल फसवणूक कमी करण्यासाठी प्रयत्न करत आहे, जी 2021 पासून मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे आणि 2025 मध्ये $2.5 अब्ज चे नुकसान झाले आहे. फसवणूक रोखण्यासाठी ₹10,000 पेक्षा जास्त हस्तांतरणासाठी 1 तासाचा विलंब लावण्याचा एक प्रस्ताव आहे. 'बाय नाऊ, पे लेटर' (BNPL) आणि डिजिटल कर्ज (Digital Lending) यांसारख्या सेवांसाठीही नवीन नियम येत आहेत. आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही UPI चा वापर वाढत आहे. UPI आता सिंगापूरच्या PayNow शी जोडले गेले आहे आणि इतर देशांशीही चर्चा सुरू आहे.

PhonePe आणि Google Pay कडे असलेल्या मोठ्या बाजारपेठेतील वाट्यामुळे नियामक हस्तक्षेप (Regulatory Intervention) होऊ शकतो, ज्यामुळे त्यांच्या वाढीवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. NPCI कडून बाजारपेठेतील वाट्यावर मर्यादा घालण्याच्या चर्चेमुळे या कंपन्यांना त्यांच्या धोरणांमध्ये बदल करावा लागू शकतो. डिजिटल फसवणूक ही एक मोठी समस्या आहे, जी वेगाने वाढत आहे आणि सायबर हल्ल्यांविरुद्ध (Cyber Threats) फसवणूक शोधण्यासाठी सतत गुंतवणूक करावी लागत आहे. RBI चे उपाय फसवणूक कमी करण्याचे उद्दिष्ट ठेवत असले तरी, ते व्यवहारांना धीमा करू शकतात आणि वापरकर्त्याच्या अनुभवावर परिणाम करू शकतात. Paytm ने 6.5% बाजारपेठेतील हिस्सा परत मिळवला असला तरी, मागील आर्थिक कामगिरी आणि ₹70,178 कोटी च्या मोठ्या बाजार भांडवल (Market Cap) मुळे गुंतवणूकदारांमध्ये अजूनही सावधगिरी आहे. सध्याच्या RBI नियमांमुळे 'खोट्या खात्यां' (Mule Accounts) मधून होणारी फसवणूक ओळखणेही अधिक क्लिष्ट झाले आहे.

भविष्यात, UPI ची वाढ अशीच सुरू राहण्याची अपेक्षा आहे, पण केवळ संख्येवर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी प्रगत सेवांवर (Advanced Services) अधिक भर दिला जाईल. Goldman Sachs सारखे विश्लेषक Paytm सारख्या कंपन्यांबद्दल सकारात्मक आहेत आणि बाजारपेठेतील हिस्सा वाढल्यामुळे आणि स्थिर कामगिरीमुळे त्यांना 'बाय' (Buy) रेटिंग देत आहेत. भारतीय फिनटेक मार्केट मोठे विस्तार घेण्यासाठी सज्ज आहे आणि 2033 पर्यंत त्यात लक्षणीय वाढ अपेक्षित आहे. क्रेडिट उत्पादने (Credit Products) आणि अधिक अत्याधुनिक आर्थिक सेवांसाठी UPI चा वापर वाढण्याची शक्यता आहे, ज्यात उत्तम क्रॉस-बॉर्डर पर्याय आणि अधिक मजबूत फसवणूक प्रतिबंध (Fraud Prevention) यांचा समावेश असेल.