PSBs चा नवा 'AI' गेम: EASE 8.0 मुळे कामात गती, पण नफ्यावर प्रश्नचिन्ह?

EASE 8.0: PSB मध्ये AI ची नवी लाट

भारतातील सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका (PSBs) आता तंत्रज्ञानाच्या युगात झेपावत आहेत. EASE 8.0 या महत्त्वाकांक्षी सुधारणा कार्यक्रमांतर्गत, सात प्रमुख PSBs ने 32 जनरेटिव्ह AI (GenAI) युज केसेस (Use Cases) कार्यान्वित केले आहेत. याचा मुख्य उद्देश बँकिंग कामाकाजांमध्ये अधिक कार्यक्षमता आणणे, कर्जांचे मूल्यांकन (Credit Appraisal) अधिक अचूक करणे आणि व्यवसायाच्या नवीन पद्धती विकसित करणे हा आहे. एवढेच नाही, तर दहा PSBs ने AI धोरणे (AI Policies) देखील तयार केली आहेत, जी जटिल कामांमध्ये AI चा वापर करून जलद आणि डेटा-आधारित निर्णय घेण्यास मदत करतील. सरकारच्या 'विकसित भारत' (Viksit Bharat) या दूरदृष्टीला अनुसरून, या पावलांमुळे बँकिंग क्षेत्राची ताकद वाढेल आणि आर्थिक चढ-उतारांमध्ये ते अधिक सक्षम होतील.

GenAI: केवळ कार्यक्षमतेसाठी की धोरणात्मक झेप?

या GenAI तंत्रज्ञानाचा थेट फायदा बँकांना कर्जदारांची माहिती अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यात होणार आहे. यामध्ये व्यवसायाचा आढावा, आर्थिक विश्लेषण आणि परतफेडीचा इतिहास यांसारख्या महत्त्वाच्या गोष्टींचा समावेश आहे. 'एन्हान्स्ड ऍक्सेस अँड सर्व्हिस एक्सलन्स' (EASE) सुधारणांचा हाच उद्देश आहे की तंत्रज्ञान, प्रशासन आणि जोखीम व्यवस्थापन सुधारून सार्वजनिक बँकांना आधुनिक बनवणे. EASE 8.0 अंतर्गत, विशेषतः क्रेडिट मॉनिटरिंग आणि डिजिटल अंडररायटिंगवर (Digital Underwriting) लक्ष केंद्रित केले जात आहे, ज्यामुळे कामाचा वेळ कमी होईल आणि मालमत्तेची गुणवत्ता (Asset Quality) सुधारेल. जुन्या सिस्टीममधून बाहेर पडून AI चा अवलंब करणे, हे कामात गती आणण्यासाठी आणि मानवी चुका कमी करण्यासाठी एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. तसेच, नऊ PSBs ने ऑपरेशनल रिस्क मॅनेजमेंटसाठी (Operational Risk Management) डिजिटल सोल्युशन्स (Digital Solutions) लागू केल्याची नोंद केली आहे.

स्पर्धा: प्रायव्हेट बँकांचा AI मध्ये दबदबा

PSBs जरी AI मध्ये वेगाने पुढे जात असले तरी, प्रायव्हेट सेक्टर बँक्स (PrSBs) यांच्या तुलनेत ते अजूनही मागे आहेत. संशोधनातून असे दिसून आले आहे की, प्रायव्हेट बँकांमध्ये AI चा वापर करण्याची परिपक्वता (AI Maturity) जास्त आहे. त्यांचा AI Adoption Index हा PSBs पेक्षा 48% अधिक आहे. प्रायव्हेट बँकांना अधिक धोरणात्मक स्वातंत्र्य (Strategic Autonomy), भांडवलाची लवचिकता (Capital Flexibility) आणि विशेष AI टॅलेंट (AI Talent) आकर्षित करण्याची क्षमता असल्याने त्यांना हा फायदा मिळतो, ज्यामध्ये PSBs ला पारंपारिकपणे जुन्या सिस्टीम आणि प्रशासकीय अडथळ्यांमुळे अडचणी येतात. PSBs जरी Generative AI आणि Large Language Models सारख्या नवीन तंत्रज्ञानाचा अवलंब करत असले तरी, प्रायव्हेट बँक्स या तंत्रज्ञानाचा वापर अधिक किफायतशीरपणे करत आहेत, विशेषतः लहान शाखा नेटवर्क असलेल्या बँका नवीन ग्राहक मिळवण्यासाठी आणि क्रॉस-सेलिंग (Cross-selling) संधी वाढवण्यासाठी याचा उपयोग करत आहेत.

कार्यक्षमतेत वाढ विरुद्ध कायमची आव्हाने

EASE कार्यक्रम, जो आता EASErise म्हणून विकसित होत आहे, त्याने PSBs ची मालमत्ता गुणवत्ता (Asset Quality) सुधारण्यात आणि एनपीए (NPAs) कमी करण्यात ऐतिहासिक योगदान दिले आहे. मात्र, जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मक बनण्याचा PSBs चा मार्ग अजूनही खडतर आहे. भारतीय बँका, विशेषतः PSBs, त्यांच्या प्रादेशिक प्रतिस्पर्धकांच्या तुलनेत जास्त ऑपरेटिंग एक्सपेंसेस (Operating Expenses) सहन करतात, ज्यामध्ये अनेकदा अतिरिक्त आणि कमी वापरल्या जाणाऱ्या शाखांचा भार असतो. या स्ट्रक्चरल इनएफिशियन्सीज (Structural Inefficiencies) मुळे, तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीचा नफ्यावर होणारा परिणाम कमी होऊ शकतो. AI प्रक्रिया स्वयंचलित करू शकते आणि निर्णय सुधारू शकते, परंतु संपूर्ण नफा वाढवण्यासाठी आणि जागतिक स्तरावर पोहोचण्यासाठी या मूलभूत परिचालन खर्च संरचनांना संबोधित करणे आवश्यक आहे. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) च्या अहवालानुसार, PSBs च्या वार्षिक अहवालांमध्ये AI चा उल्लेख वाढत आहे, परंतु धोरणात्मक AI डिप्लॉयमेंटमध्ये प्रायव्हेट बँक्सच्या तुलनेत अजूनही मोठी तफावत असल्याचे दिसून येते.

'बेअर केस': AI आणि नफ्यातील तफावत

AI Adoption Gap कायम: PSBs वार्षिक अहवालांमध्ये AI चा उल्लेख वाढवत असले आणि नवीन युज केसेस लाँच करत असले तरी, प्रायव्हेट बँक्सच्या तुलनेत AI परिपक्वता (AI Maturity) आणि धोरणात्मक अंमलबजावणीमध्ये (Strategic Deployment) मोठी तफावत कायम आहे. प्रायव्हेट बँकांना अधिक चपळता (Agility), भांडवली वाटपामधील लवचिकता (Flexibility in Capital Allocation) आणि तंत्रज्ञानाशी जुळवून घेणारा ग्राहकवर्ग यांचा फायदा मिळतो, ज्यामुळे ते रोबो-सल्ला (Robo-Advisory) आणि वैयक्तिकृत संपत्ती व्यवस्थापन (Personalized Wealth Management) यांसारख्या उच्च-मूल्याच्या सेवांसाठी AI चा प्रभावीपणे वापर करू शकतात. जुन्या सिस्टीम आणि प्रशासकीय निर्णय प्रक्रियेमुळे PSBs ला AI एकत्रीकरण आणि नवोपक्रमाच्या (Innovation) समान पातळीवर पोहोचण्यात अडथळे येतात.

स्ट्रक्चरल इनएफिशियन्सीज नफ्याला बाधा आणतात: उच्च ऑपरेटिंग एक्सपेंसेस (Operating Expenses) आणि मोठ्या, अनेकदा कमी वापरल्या जाणाऱ्या शाखांचे जाळे PSBs च्या खर्च कार्यक्षमतेवर (Cost Efficiency) सतत दबाव आणत आहे. हे कायमचे आव्हान, जे मागील सुधारणांच्या काळात पूर्णपणे दूर झालेले नाही, AI-आधारित परिचालन सुधारणांमुळे नफ्यात किती लक्षणीय वाढ होईल किंवा जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मकता किती वाढेल यावर मर्यादा घालू शकते. कार्यक्षमतेचा पाठपुरावा करतानाच, भौतिक शाखांचे तर्कसंगत पुनर्मूल्यांकन (Rationalize Physical Footprints) आणि ओव्हरहेड्स (Overheads) कमी करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण स्ट्रक्चरल सुधारणांची आवश्यकता आहे.

टॅलेंट एक्विझिशन आणि गव्हर्नन्स चिंता: प्रायव्हेट बँकांच्या तुलनेत PSBs साठी विशेष AI टॅलेंट (Specialized AI Talent) आकर्षित करणे आणि टिकवून ठेवणे हे एक प्रमुख आव्हान आहे. याव्यतिरिक्त, जसजसे बँका AI चा अधिकाधिक वापर करतील, तसतसे जबाबदार, नैतिक आणि पारदर्शक अंमलबजावणी सुनिश्चित करण्यासाठी मजबूत गव्हर्नन्स फ्रेमवर्कची (Governance Framework) गरज अधिक महत्त्वाची होईल. प्राइस वॉटरहाऊस कूपर्स (PwC) ने 'विकसित भारत' (Viksit Bharat) या ध्येयाला पाठिंबा देण्यासाठी अशा फ्रेमवर्कच्या गंभीर आवश्यकतेवर जोर दिला आहे, जी तंत्रज्ञानाच्या अंमलबजावणीसोबतच संबोधित करणे आवश्यक आहे.

भविष्यातील दृष्टिकोन

EASE 9 कडे जसजसे सुधारणांचे चक्र पुढे जाईल, तसतसे ग्राहक सेवा आणि क्रेडिट फंक्शन्समध्ये (Customer Service and Credit Functions) डिजिटल एकत्रीकरण (Digital Integration) वाढवण्यावर आणि AI ऍप्लिकेशन्सचे (AI Applications) प्रमाणीकरण (Scaling) करण्यावर लक्ष केंद्रित राहण्याची अपेक्षा आहे. PSBs ला जागतिक दर्जाचे कर्जदार बनवून शाश्वत आर्थिक वाढीस (Sustained Economic Growth) पाठिंबा देणे हे सरकारचे अंतिम ध्येय आहे, जे 'विकसित भारत' रोडमॅपमध्ये नमूद केले आहे. EASErise सारख्या भविष्यातील उपक्रमांमध्ये आर्थिक धक्क्यांविरुद्ध लवचिकता (Resilience) वाढवण्यासाठी जोखीम-व्यवस्थापन प्रणाली (Risk-Management Systems) अधिक मजबूत करण्याला प्राधान्य दिले जाईल. तथापि, खरी जागतिक स्पर्धात्मकता (Global Competitiveness) प्राप्त करण्यासाठी केवळ तांत्रिक प्रगतीच नव्हे, तर खर्च कार्यक्षमतेत (Cost Efficiency) शाश्वत सुधारणा, मजबूत गव्हर्नन्स (Strengthened Governance) आणि धोरणात्मक टॅलेंट व्यवस्थापन (Strategic Talent Management) आवश्यक असेल. डिजिटल पब्लिक इन्फ्रास्ट्रक्चर (Digital Public Infrastructure) आणि AI एकत्रीकरणावर सतत भर दिल्याने वित्तीय क्षेत्राचे आधुनिकीकरण करण्याची दीर्घकालीन वचनबद्धता दर्शविली जाते, परंतु तीव्र स्पर्धा आणि बदलत्या जागतिक आर्थिक परिस्थितीच्या पार्श्वभूमीवर परिवर्तनाची गती आणि खोली जवळून पाहिली जाईल.