भारतासाठी 'AI चे UPI' बनवणार? डेलच्या एमडींचे मोठे व्हिजन, पण 'या' मोठ्या अडचणी!

'AI चे UPI' म्हणजे काय?

मनीष गुप्ता यांच्या मते, 'AI चे UPI' म्हणजे एक असे युनिफाइड प्लॅटफॉर्म असेल, जे UPI सारखेच API (Application Programming Interface) द्वारे सर्वांसाठी उपलब्ध असेल. हे व्हिजन केवळ पायाभूत सुविधा उभारण्यापुरते मर्यादित नाही, तर भारताच्या AI निर्मितीला चालना देऊन जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मकता टिकवून ठेवण्यावर लक्ष केंद्रित करते.

सरकारी योजना आणि मोठी गुंतवणूक

या व्हिजनला प्रत्यक्षात आणण्यासाठी भारत सरकार इंडिया AI मिशन अंतर्गत मोठी गुंतवणूक करत आहे. या मिशनसाठी सुमारे ₹10,372 कोटींची तरतूद करण्यात आली आहे. यासोबतच, AI कोश (AI Kosh) सारखे प्लॅटफॉर्म विकसित केले जात आहेत, ज्यावर 7,000 हून अधिक डेटासेट होस्ट करण्याचे उद्दिष्ट आहे. AI क्षेत्रातील संशोधनाला आणि विकासाला चालना देण्यासाठी हजारो GPUs (Graphics Processing Units) ची खरेदी केली जात आहे, जेणेकरून स्थानिक इनोव्हेटर्सना हाय-परफॉर्मन्स कॉम्प्युटिंग ऍक्सेस मिळेल. AI कॉम्पिटिटिव्हनेसमध्ये भारत सध्या अमेरिका आणि चीननंतर जगात तिसऱ्या क्रमांकावर आहे.

डेव्हलपरवर लक्ष केंद्रित करण्याची गरज

गुप्ता यांनी या धोरणात एक मोठा बदल सुचवला आहे. आता लाखो वापरकर्त्यांवर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी, दहा लाख किंवा एक कोटी डेव्हलपर तयार करण्यावर भर दिला पाहिजे. याचा अर्थ AI चा वापर करण्याऐवजी AI निर्मितीवर अधिक लक्ष केंद्रित करणे. IT क्षेत्रातील मोठ्या इंजिनिअर्सच्या संख्येमुळे भारताला यात फायदा होऊ शकतो, पण त्यासाठी क्रिएटिव्ह आणि टेक्नॉलॉजी क्षेत्रातील दरी कमी करावी लागेल.

एंटरप्राइज स्तरावरील आव्हाने: ROI महत्त्वाचा

गुप्ता यांनी स्पष्ट केले की, एंटरप्राइज कंपन्यांना AI स्वीकारण्यात सर्वात मोठी अडचण सुरक्षेची नसून, AI ची क्षमता प्रत्यक्षात, स्केलेबल आणि कमाई करण्यायोग्य (monetizable) वापरांमध्ये रूपांतरित करण्यात आहे. अनेक कंपन्या अजूनही प्रायोगिक टप्प्यात (pilot stages) आहेत आणि त्यांना AI मधून मिळणाऱ्या प्रत्यक्ष गुंतवणुकीवरील परतावा (ROI - Return on Investment) सिद्ध करता येत नाहीये. त्यामुळे, केवळ सुरक्षेवर लक्ष केंद्रित न करता, प्रत्यक्ष व्यावसायिक मूल्य (business value) दाखवणे आवश्यक आहे.

नियामक चौकट आणि तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्व

DPDP ऍक्ट, 2023 सारखे नियम डेटा प्रायव्हसीसाठी एक चौकट देतात. मात्र, AI मधील अल्गोरिदम पारदर्शकता, बायस (bias) आणि ऑटोमेटेड निर्णयांसारख्या नवीन धोक्यांना तोंड देण्यासाठी नियामक चौकटीत बदल आवश्यक आहेत. याशिवाय, ऍडव्हान्स चिप्ससारख्या महत्त्वाच्या तंत्रज्ञानासाठी परदेशी कंपन्यांवर असलेले अवलंबित्व हे एक मोठे आव्हान आहे. भारताचा GDP च्या तुलनेत R&D वरील खर्च केवळ 0.65% आहे, जो वाढवणे गरजेचे आहे.

टॅलेंट गॅप आणि भविष्यातील संधी

भारतात अभियंत्यांची मोठी संख्या असली तरी, ऍडव्हान्स AI आणि डेटा मॅनेजमेंटमध्ये तज्ञांची कमतरता आहे. यामुळे कंपन्यांना बाहेरील मदतीवर अवलंबून राहावे लागते. Dell Technologies च्या AI सर्व्हर शिपमेंट्समध्ये मोठी वाढ दिसून येत आहे, ज्याचा बॅकलॉग $11.7 अब्ज डॉलर्स आहे आणि या वर्षासाठी $20 अब्ज डॉलर्स पर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे. मॉर्गन स्टॅनलीने या शेअरला 'अंडरवेट' रेटिंग देऊन प्राईस टार्गेट $101 पर्यंत कमी केले आहे, तर एव्हरकोअर ISI ने 'आउटपरफॉर्म' रेटिंग दिली आहे. भारतीय AI मार्केट $130 अब्ज डॉलर्सपेक्षा अधिक मोठे होण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे भविष्यात मोठ्या संधी निर्माण होतील.