भारताची 'सार्वभौम AI' ची महत्त्वाकांक्षी वाटचाल
Sarvam AI ने अलीकडेच 105 अब्ज (105B) पॅरामीटर्सचा एक अत्याधुनिक मोठा भाषा मॉडेल (LLM) बाजारात आणला आहे. हे भारताच्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेतील (AI) तांत्रिक आत्मनिर्भरतेच्या दिशेने एक मोठे पाऊल आहे. पूर्णपणे भारतात विकसित झालेला हा मॉडेल केवळ जागतिक बेंचमार्क्सला (benchmarks) गाठण्याचाच नव्हे, तर भारतीय भाषांमधील गरजा पूर्ण करण्यात त्यांना मागे टाकण्याचा दावा करतो. 'सार्वभौम AI' क्षमता विकसित करण्याच्या व्यापक राष्ट्रीय धोरणाचा हा एक भाग आहे, ज्याद्वारे परदेशी तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्व कमी करून AI विकास भारताच्या विशेष गरजा आणि सांस्कृतिक संदर्भांशी जुळवून घेईल.
कामगिरी आणि सरकारी पाठबळाचा कणा
Sarvam AI चा दावा आहे की त्यांचा 105B पॅरामीटरचा नवीन LLM, समान आकाराच्या आघाडीच्या ओपन-सोर्स आणि क्लोज्ड-सोर्स मॉडेल्सच्या बरोबरीची क्षमता दर्शवतो. विशेषतः एजंटिक (agentic) आणि टूल-कॉलिंग (tool-calling) कार्यांमध्ये तो उत्कृष्ट आहे. कंपनीचे सह-संस्थापक प्रत्युष कुमार यांनी सांगितले की, हा मॉडेल भारतीय भाषांमधील तांत्रिक बेंचमार्क्सवर 600 अब्ज (600B) पॅरामीटर्सच्या DeepSeek R1 मॉडेल आणि Google च्या Gemini 2.5 Flash पेक्षा सरस ठरला आहे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, Sarvam AI चा दावा आहे की त्यांचे मॉडेल Gemini 2.5 Flash पेक्षा अधिक किफायतशीर असूनही विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये सरस परिणाम देते. या विकासाला सरकारी पाठबळाचा मोठा हात आहे, ज्यात 'इंडिया AI मिशन' (India AI Mission) अंतर्गत आवश्यक GPU संसाधनांचा समावेश आहे. ₹10,372 कोटी खर्चाच्या या मिशनचा उद्देश मजबूत AI पायाभूत सुविधा तयार करणे, संगणकीय संसाधनांची उपलब्धता वाढवणे आणि सार्वजनिक-खाजगी भागीदारीद्वारे स्थानिक AI विकासाला चालना देणे हा आहे, ज्यातून 10,000 पेक्षा जास्त GPUs तैनात करण्याचे उद्दिष्ट आहे.
विश्लेषण: जागतिक LLM बाजारात नवा स्पर्धक
Sarvam AI चे आगमन जागतिक LLM बाजारात एक नवा अध्याय लिहित आहे. हा बाजार 2023 मध्ये अंदाजे $5.94 अब्ज होता आणि 2031 पर्यंत $60 अब्ज पेक्षा जास्त होण्याची अपेक्षा आहे. कंपन्यांकडून वाढती मागणी आणि वेगाने होणारे तांत्रिक बदल यामुळे या बाजारात मोठी वाढ अपेक्षित आहे. Sarvam AI ची स्ट्रॅटेजी आहे की ते मिक्सचर-ऑफ-एक्सपर्ट्स (mixture-of-experts) आर्किटेक्चर वापरून कार्यक्षम, स्थानिक पातळीवर ट्यून केलेले ओपन-सोर्स 30B आणि 105B पॅरामीटर मॉडेल्स विकसित करतील. यामुळे ते प्रमुख परदेशी प्लॅटफॉर्म्सकडून बाजारपेठेतील वाटा मिळवण्याचा प्रयत्न करतील. 105B मॉडेलमध्ये 128,000-टोकन (token) इतकी मोठी कॉन्टेक्स्ट विंडो (context window) आहे, ज्यामुळे गुंतागुंतीचे, दीर्घ-स्वरूपातील विश्लेषण आणि तपशीलवार संवादात्मक ऍप्लिकेशन्स शक्य होतात. हा दृष्टिकोन जगभरातील त्या देशांच्या ट्रेंडशी जुळतो जे स्वतःचे AI नियंत्रण, स्थानिक आर्थिक मूल्य टिकवून ठेवणे आणि परदेशी तांत्रिक अवलंबित्वाचे धोके कमी करण्यासाठी 'सार्वभौम AI' शोधत आहेत. भारतातील एकूण AI बाजारपेठेतही मजबूत वाढ दिसून येत आहे, गुंतवणुकीत लक्षणीय वाढ झाली आहे आणि डीप टेक (deep tech) हा व्हेंचर कॅपिटल (venture capital) गुंतवणुकीचा मुख्य भाग बनला आहे, ज्यामुळे गुंतवणूकदारांचा विश्वास दिसून येतो.
संभाव्य आव्हाने (Bear Case)
Sarvam AI ने तांत्रिक प्रगती आणि सरकारी पाठबळ मिळवले असले तरी, अनेक मोठी आव्हाने आहेत. जागतिक LLM विकासामध्ये Google, Microsoft आणि OpenAI सारख्या तंत्रज्ञान दिग्गजांची प्रचंड संसाधने आणि पायाभूत सुविधांमुळे तीव्र स्पर्धा आहे. Sarvam AI जरी स्पर्धात्मक कामगिरीचा दावा करत असले तरी, भारतीय भाषांव्यतिरिक्त इतर क्षेत्रांतील जागतिक बेंचमार्क्सवर स्वतंत्र पडताळणी (independent validation) अत्यंत महत्त्वाची ठरेल. GPU पायाभूत सुविधांसाठी 'इंडिया AI मिशन'चे समर्थन असले तरी, NVIDIA सारख्या परदेशी हार्डवेअर उत्पादकांवर अवलंबित्व कायम आहे, जी स्वदेशी AI क्षमता विकसित करण्याचे एक सामान्य आव्हान आहे. याव्यतिरिक्त, विशेष कौशल्यांसाठी जागतिक बाजारात तीव्र स्पर्धा असताना, उच्च-स्तरीय AI प्रतिभांना आकर्षित करणे आणि टिकवून ठेवणे हे एक सततचे आव्हान आहे. एंटरप्राइज-ग्रेड (enterprise-grade) नफाक्षमतेसाठी मॉडेल्सचे स्केलिंग (scaling) करणे आणि वास्तविक-जगातील ऍप्लिकेशन्समध्ये सातत्यपूर्ण कामगिरी सुनिश्चित करणे, तसेच या आकाराच्या मॉडेल्ससाठी दहा हजार ते लाखो डॉलर्स पर्यंत पोहोचू शकणाऱ्या प्रशिक्षण खर्चाचे व्यवस्थापन करणे, यासाठी सतत नावीन्यपूर्णता आणि धोरणात्मक अंमलबजावणी आवश्यक आहे.
भविष्यातील दिशा: भारताचा AI प्रवास
Sarvam AI च्या सार्वभौम LLM चे लॉन्च हे केवळ एक तांत्रिक यश नाही, तर जागतिक AI शर्यतीत भारताची वाढती क्षमता आणि धोरणात्मक उद्दिष्टांचे प्रतीक आहे. 'इंडिया AI मिशन' जसजसे पुढे जाईल, संगणकीय क्षमता वाढवण्यावर आणि MSMEs साठी इकोसिस्टमला प्रोत्साहन देण्यावर लक्ष केंद्रित करेल, तसतसे Sarvam AI चे यश पुढील स्वदेशी नवोपक्रमांना (innovation) चालना देऊ शकते. ओपन-सोर्स मॉडेल्स आणि बहुभाषिक क्षमतांवर दिलेला भर भारताला देशांतर्गत बाजारपेठेतील गरजा आणि विशेष AI सोल्यूशन्ससाठी संभाव्य जागतिक मागणी पूर्ण करण्यासाठी योग्य स्थितीत आणतो, ज्यामुळे अधिक वैविध्यपूर्ण आणि स्वायत्त AI भविष्याचा मार्ग मोकळा होतो.