डिस्काउंटपेक्षा 'वेळेला' महत्त्व: भारतीय ग्राहकांची क्विक कॉमर्सला पसंती!

ग्राहकांची बदलती प्राथमिकता: 'वेळेला' महत्त्व, डिस्काउंटला रामराम!

भारतीय ग्राहकांची खरेदीची पद्धत झपाट्याने बदलत आहे. आता ते केवळ वस्तूंच्या किमतीतील सवलतींऐवजी (Discounts) वेळेला आणि सोयीसुविधांना (Convenience) अधिक महत्त्व देत आहेत. या नवीन 'टाइम-सीकिंग बिहेवियर'मुळे (Time-Seeking Behavior) क्विक कॉमर्स (Q-commerce) प्लॅटफॉर्म्सची मागणी वाढत आहे. ग्रँट थॉर्नटन भारत (Grant Thornton Bharat) च्या अहवालानुसार, 70% पेक्षा जास्त ग्राहक डिस्काउंट्स कमी झाले तरीही या प्लॅटफॉर्म्सचा वापर सुरू ठेवण्यास उत्सुक आहेत. ग्राहक आता आपल्या विशिष्ट गरजांनुसार (Specific Needs) विविध खरेदी चॅनेल्सचा (Retail Channels) चतुराईने वापर करत आहेत.

क्विक कॉमर्सचा वापर आणि बाजाराचा आकार

क्विक कॉमर्स प्लॅटफॉर्म्स ग्राहकांच्या तातडीच्या गरजा पूर्ण करत आहेत. 45% ग्राहक शेवटच्या क्षणी किंवा तातडीच्या ऑर्डरसाठी (Urgent Orders) याचा वापर करतात, तर 24% ग्राहक रोजच्या गरजेच्या वस्तूंसाठी (Daily Essentials) जसे की दूध आणि ब्रेड, आणि 19% ग्राहक आवेगपूर्ण खरेदीसाठी (Impulse Buys) क्विक कॉमर्सचा आधार घेतात. या 'टाइम-सीकिंग बिहेवियर'मुळे क्विक कॉमर्स हे पारंपारिक रिटेलला (Traditional Retail) पूरक ठरत आहे.

भारतातील ई-कॉमर्स मार्केट 2030 पर्यंत $250 अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे, ज्यामध्ये क्विक कॉमर्सचा वाटा $40 ते $50 अब्ज डॉलर्स असेल. 2024 पर्यंत, क्विक कॉमर्सने ई-रिटेल खर्चाच्या सुमारे 10% वाटा घेतला असून, वार्षिक 40% पेक्षा जास्त वेगाने वाढत आहे.

प्रमुख खेळाडू आणि वाढीचा विस्तार

या मार्केटमध्ये Blinkit (Zomato च्या मालकीचे), Zepto आणि Swiggy Instamart हे प्रमुख खेळाडू (Key Players) आहेत. सप्टेंबर 2025 पर्यंत Blinkit चा मार्केट शेअर 50% पेक्षा जास्त अपेक्षित आहे, तर Zepto आणि Swiggy Instamart 21-27% मार्केट शेअरसाठी स्पर्धा करत आहेत. Flipkart ने 'Flipkart Minutes' आणि Amazon ने 'Amazon Now' सह या मार्केटमध्ये प्रवेश केला आहे. हे प्लॅटफॉर्म्स किराणा मालासोबतच इलेक्ट्रॉनिक्स आणि कपड्यांसारख्या वस्तूंमध्येही विस्तार करत आहेत आणि लहान शहरांमध्येही (Tier II and III cities) आपला व्यवसाय वाढवत आहेत.

किराणा स्टोअर्सचे डिजिटायझेशन

ग्राहकांच्या बदलत्या सवयींचा परिणाम पारंपरिक किराणा स्टोअर्सवरही (Kirana Stores) झाला आहे. 51% पेक्षा जास्त ग्राहकांनी गेल्या वर्षी किराणा स्टोअर्सवरील अवलंबित्व कमी केले आहे. मात्र, किराणा दुकानदारही काळासोबत बदलत आहेत. 40% दुकानदारांनी क्विक कॉमर्स प्लॅटफॉर्म्ससोबत भागीदारी (Partnership) करण्याची इच्छा व्यक्त केली आहे, तर 32% जण उत्सुक आहेत पण त्यांना अंमलबजावणीची खात्री नाही. डिजिटल पेमेंट आता सामान्य झाले असले तरी, अनेक दुकानदार आता POS सिस्टीम, इन्व्हेंटरी मॅनेजमेंट (Inventory Management) आणि डिजिटल ऑर्डरिंग सोल्युशन्स (Digital Ordering Solutions) यांसारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून आपली स्पर्धात्मकता वाढवण्याचा प्रयत्न करत आहेत, ज्यामुळे एक 'हायब्रिड रिटेल' (Hybrid Retail) भविष्याची झलक दिसते.

नफ्याचे आव्हान आणि भविष्यातील वाटचाल

इतकी वाढ असूनही, क्विक कॉमर्स मॉडेलला नफा मिळवण्यात (Profitability Challenges) मोठी आव्हाने पेलावी लागत आहेत. डार्क स्टोअर्स (Dark Stores), डिलिव्हरी आणि इन्व्हेंटरी व्यवस्थापनाचा (Inventory Management) उच्च खर्चामुळे नफ्यावर ताण येत आहे. अनेक प्लॅटफॉर्म्स तोट्यात (Operating Losses) चालत आहेत आणि त्यांना व्हेंचर कॅपिटल फंडिंगवर (Venture Capital Funding) अवलंबून राहावे लागत आहे. Blinkit ने मार्च 2024 मध्ये समायोजित EBITDA (Adjusted EBITDA) मध्ये नफा मिळवला असला तरी, FY26 च्या पहिल्या तिमाहीत त्यांना ₹162 कोटींचा ऑपरेटिंग लॉस झाला. Swiggy Instamart लाही याच काळात ₹896 कोटींचा ऑपरेटिंग लॉस झाला.

अंतिम दृष्टिकोन

भारतीय रिटेलचे भविष्य एकात्मिक इकोसिस्टम (Integrated Ecosystem) म्हणून उदयास येण्याची शक्यता आहे. क्विक कॉमर्स वेळेवर आवश्यक असलेल्या खरेदीसाठी (Time-Sensitive Purchases) महत्त्वाची भूमिका बजावत राहील, तर किराणा स्टोअर्स टेक-एनेबल्ड कम्युनिटी हब्स (Tech-Enabled Community Hubs) म्हणून विकसित होतील. AI मुळे ग्राहकांना पर्सनलाइज्ड अनुभव (Personalized Experience) मिळेल, ज्यामुळे ऑपरेशन्स सुधारेल आणि नफा वाढण्यास मदत होईल.