'डीप टेक' आणि AI मध्ये भारत होणार जागतिक लीडर? पण मोठे प्रश्न - फंडिंग आणि टॅलेंटचा अभाव!

डीप टेकचे महत्त्व आणि वास्तव

भारताचे आर्थिक भविष्य सुरक्षित करण्यासाठी 'डीप टेक' (Deep Tech) आणि आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) क्षेत्रात एक मजबूत इकोसिस्टम (Ecosystem) तयार करणे आवश्यक आहे. इंटरनेट आणि स्मार्टफोनच्या क्रांतीप्रमाणेच, हे क्षेत्र भारताला वैज्ञानिक प्रगती व्यावसायिक उद्योगांमध्ये रूपांतरित करण्याची संधी देते. मात्र, अनेक महत्त्वाकांक्षी सरकारी योजना आणि भरपूर मनुष्यबळ उपलब्ध असूनही, प्रत्यक्षात निधी, विशेष कौशल्ये आणि बाजारातील स्वीकृतीमध्ये मोठ्या त्रुटी आहेत. यामुळे भारत तंत्रज्ञानाच्या जागतिक शर्यतीत एका 'अनुयायी' (Follower) म्हणून मागे पडण्याची शक्यता आहे.

निधी आणि मनुष्यबळाची तफावत

डीप टेक व्हेंचर्सना (Ventures) निधी मिळवणे हे मोठे आव्हान आहे. या कंपन्यांना त्यांचे प्रोडक्ट तयार करण्यासाठी आणि व्यावसायिकदृष्ट्या फायदेशीर होण्यासाठी अनेक वर्षे लागतात. सुरुवातीला काही प्रमाणात अनुदान (Grants) किंवा सीड फंडिंग (Seed Funding) उपलब्ध असले तरी, Series A आणि पुढील टप्प्यात मोठ्या गुंतवणुकीची गरज असते, जी सहजासहजी उपलब्ध होत नाही. सुमारे 53% हून अधिक डीप टेक संस्थापकांना निधी मिळवणे कठीण जात आहे. यामुळे अनेक जण स्वतःच्या पैशांवर (Bootstrapping) व्यवसाय चालवतात. दुसरीकडे, मोठ्या संख्येने इंजिनिअर्स उपलब्ध असूनही, AI, मशीन लर्निंग (Machine Learning) आणि इतर अत्याधुनिक क्षेत्रांतील विशेष कौशल्ये असलेल्या व्यावसायिकांची मोठी कमतरता आहे. कंपन्यांना कुशल कर्मचारी टिकवून ठेवणेही अवघड जात आहे, कारण त्यांना परदेशी कंपन्यांकडून जास्त पगार मिळतो.

बाजारातील स्वीकृती आणि पायाभूत सुविधांचे अडथळे

अत्याधुनिक संशोधनाला बाजारात आणणे हे देखील एक मोठे आव्हान आहे. विद्यापीठे आणि संशोधन संस्थांमध्ये समन्वय कमी असल्याने तंत्रज्ञान हस्तांतरणात (Technology Transfer) अडचणी येतात. तसेच, भारतीय बाजारपेठ डीप टेक सोल्युशन्ससाठी अजून तयार होत आहे. कंपन्या किंवा सरकारी स्तरावर नवीन तंत्रज्ञान स्वीकारायला वेळ लागतो, ज्यामुळे 'सेल्स सायकल' (Sales Cycle) लांबतो. यासाठी डीप टेक R&D साठी विशेष प्रयोगशाळा (Labs) आणि इतर पायाभूत सुविधांची (Infrastructure) गरज असते, जी सर्वांसाठी उपलब्ध नाही किंवा महाग आहे. AI साठी आवश्यक असलेले डेटा सेंटर्स (Data Centers) उभारण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात वीज आणि पाणी लागते, ज्यामुळे या पायाभूत सुविधांच्या मर्यादांमुळे कामात विलंब होऊ शकतो.

धोक्याची शक्यता आणि भविष्यातील दिशा

अमेरिकेसारख्या देशांच्या तुलनेत भारताची AI मधील गुंतवणूक कमी आहे. चीनसारखा देश AI आणि सेमीकंडक्टरमध्ये वेगाने गुंतवणूक करत आहे, याउलट भारताचा भर सध्या ग्राहक सेवांवर अधिक आहे. यामुळे भारत AI सेवांचा 'ग्राहक' (Consumer) बनू शकतो, उत्पादक (Producer) नाही. 'इंडियाएआय मिशन' (IndiaAI Mission) सारख्या सरकारी योजना असूनही, त्यांची अंमलबजावणी कशी होते आणि प्रशासकीय अडथळे कसे दूर होतात, हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे. अनेक कंपन्यांना प्रोटोटाइप (Prototype) तयार करूनही पैसे देणारे ग्राहक मिळेपर्यंत यश मिळत नाही, ही एक मोठी समस्या आहे. 85% कंपन्या Series A फंडिंगपर्यंत पोहोचू शकत नाहीत, हे आकडे चिंता वाढवणारे आहेत. भारतीय गुंतवणूकदारही डीप टेकच्या लांबच्या गुंतवणुकीऐवजी लवकर परतावा देणाऱ्या व्यवसायांना प्राधान्य देतात.

तरीही, डीप टेक क्षेत्राला सरकारकडून दिलासा मिळत आहे. डीप टेक कंपन्यांसाठी विस्तारित मान्यता कालावधी आणि विविध व्हेंचर प्रोग्राम्स (Venture Programs) सुरू आहेत. AI कौशल्ये आणि भरतीमध्ये भारत आघाडीवर आहे. कंपन्या आता कमी खर्चात, भारतीय गरजांनुसार कॉम्प्युट-एफिशियंट (Compute-efficient) सिस्टीम विकसित करण्यावर लक्ष केंद्रित करत आहेत. मात्र, जागतिक स्तरावर नेतृत्व करण्यासाठी निधी, प्रतिभा टिकवून ठेवणे आणि बाजारातील स्वीकृती यातील अंतर कमी करणे अत्यंत आवश्यक आहे.