Whalesbook
डिजिटल पायाभूत सुविधांमध्ये मोठी वाढ
भारतातील डेटा सेंटर मार्केट (Data Center Market) वेगाने विस्तारत आहे. २०३० पर्यंत हे मार्केट $22 अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचेल असा अंदाज आहे, जो सध्याच्या मूल्यापेक्षा दुप्पट आहे. डिजिटल पायाभूत सुविधांची वाढती जागतिक मागणी यामुळे हा बदल घडत आहे.
वाढीमागील प्रमुख कारणे
या वाढीमागे अनेक घटक कारणीभूत आहेत. इंटरनेटचा वाढता वापर आणि कंपन्यांकडून क्लाउड सेवांचा (Cloud Services) वाढलेला स्वीकार हे महत्त्वाचे आहेत. आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) आणि हाय-परफॉर्मन्स कॉम्प्युटिंग (High-Performance Computing) यांच्या वाढत्या वापरामुळे मोठी प्रक्रिया आणि स्टोरेज क्षमता आवश्यक बनली आहे. तसेच, ५जी (5G) तंत्रज्ञानाच्या व्यापक प्रसारामुळे डेटा वापरामध्ये मोठी वाढ झाली असून, सरासरी वायरलेस डेटा वापर प्रति वापरकर्ता दरमहा 25 GB पेक्षा जास्त झाला आहे.
क्षमता आणि बांधकाम
सध्या भारतात सुमारे 164 डेटा सेंटर्स असून त्यांची क्षमता अंदाजे 1.4 ते 1.6 GW आहे. ही क्षमता लक्षणीयरीत्या वाढणार आहे. सध्या 700 MW पेक्षा जास्त क्षमतेचे बांधकाम सुरू आहे आणि आणखी 1 ते 1.2 GW ची योजना आखली जात आहे. २०३० पर्यंत एकूण क्षमता 4 ते 5 GW पर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे, जी विविध क्षेत्रांकडून असलेली मागणी दर्शवते.
गुंतवणुकीचा ओघ
या क्षेत्रात गुंतवणुकीचा ओघ प्रचंड आहे. २०२० ते २०२४ या काळात $13 ते $15 अब्ज डॉलर्सची गुंतवणूक झाली आहे, ज्यामध्ये परदेशी गुंतवणूकदारांचा वाटा सुमारे 80% आहे. पुढील पाच वर्षांत $60 ते $70 अब्ज डॉलर्सची गुंतवणूक अपेक्षित आहे, ज्यामध्ये प्रमुख क्लाउड कंपन्या आणि स्ट्रॅटेजिक जॉइंट व्हेंचर्स (Strategic Joint Ventures) आघाडीवर आहेत.
खर्च आणि सरकारी धोरणे
भारतातील डेटा सेंटर्स उभारणीचा खर्च प्रति MW $6 ते $7 दशलक्ष डॉलर्स आहे, जो सिंगापूर आणि जपानसारख्या प्रगत देशांपेक्षा खूपच कमी आहे. सरकारकडून मिळणारे दीर्घकालीन कर सवलती, जीएसटी लाभ (GST benefits) आणि सुलभ मंजुरी प्रक्रिया यामुळे या क्षेत्राच्या वाढीला चालना मिळाली आहे. यामुळे भारत डेटा सेंटर्स आणि AI पायाभूत सुविधांसाठी एक प्रमुख जागतिक केंद्र म्हणून उदयास येत आहे.
भौगोलिक विस्तार
सध्या सर्वाधिक क्षमता मुंबई (49%), चेन्नई (18%) आणि राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र (NCR) (11%) येथे आहे. तथापि, पुणे, बंगळूरु आणि हैदराबाद यांसारखी शहरे त्यांच्या मजबूत IT क्षेत्रामुळे आणि कमी परिचालन खर्चामुळे नवीन हब म्हणून उदयास येत आहेत. ऑपरेटर अहमदाबाद, कोची, जयपूर आणि विशाखापट्टणम यांसारख्या टियर-II शहरांमध्येही विस्तार करत आहेत, जिथे २०२६ पर्यंत एकत्रित क्षमता 100 MW पेक्षा जास्त होण्याची शक्यता आहे.